У гэтым нумары «ARCHE» пад адной вокладкай сабраныя чатыры вялікія працы, напісаныя ў розныя эпохі. Кожная з іх — прыклад даследчыцкай апантанасці і саліднасці, а таксама выдатны ўклад у вывучэнне мінулага.

Праца Ежы Ахманскага «Літоўская этнічная мяжа на ўсходзе ад племянной эпохі да XVI стагоддзя» выйшла па-польску ў 1981 годзе. Даследаванне выдатнага познаньскага гісторыка сканцэнтравана вакол праблемы распаўсюджання літоўскага этнасу ў Сярэднявеччы і закранае разнастайныя праблемы гісторыі Беларусі, у тым ліку Наваградскай зямлі. Аўтар выкарыстаў не толькі звычайныя для гісторыка крыніцы, але таксама дадзеныя тапанімікі, гістарычнай анамастыкі і картаграфіі.

Адмыслова для гэтага нумара Ганна Паўлоўская пераклала з лаціны, пракаментавала і апрацавала кнігу святара, езуіта, гісторыка і прэфекта езуіцкай калегіі ў Наваградку Юзафа Пажоўскага «Новагородак, некалі каралеўскі горад князёў новагародскіх…», якая выйшла ў 1759 годзе ў Львове. Важнасць гэтай працы для даследавання мінулага цяжка пераацаніць. Ю. Пажоўскі выступіў не толькі ў якасці гісторыка езуіцкай калегіі, але таксама паказаў шырокую панараму мінулага Наваградка. Вучоны XVIII ст. не толькі ўзгадаў пра параўнанне Наваградка з Рымам, але крытычна падышоў да розных летапісных звестак і ранейшых гістарыяграфічных даследаванняў. Сучасны чытач таксама з цікавасцю звернецца да гэтай кнігі.

Даследаванне знакамітага беларусіста з Санкт-Пецярбурга, даследчыка беларускай кніжнай спадчыны і ганаровага грамадзяніна Наваградскага раёна прафесара Мікалая Нікалаева «Кніга цудаў Наваградскай іконы Багародзіцы як помнік гісторыі XVII стагоддзя» распавядае пра падзеі наваградскага мінулага праз прызму выдадзенай у 1673 годзе ў Вільні кнігі «Новая абарона, дадзеная змучанай Айчыне з неба ад Бога…». М. Нікалаеў не толькі заглыбляецца ў такія пытанні, як тэксталогія помніка, іканаграфія ці рэлігійны змест, але таксама падкрэслівае, што гэтая кніга — адна з першых гісторый горада, напісаных у езуіцкім асяродку. Тэкст помніка ў перакладзе на беларускую мову дазваляе даведацца не толькі пра ўласна цуды, але таксама пра розныя дэталі штодзённага жыцця Наваградка ў XVII ст., між іншым пра школьны тэатр і аптэку.

Доктарская праца Гражыны Харытанюк-Міхей «Абрад Дзядоў у дакументах і цыкле Міцкевіча» выйшла ў 2011 г. у Варшаве. Тэматычны абсяг даследавання не можа не ўражваць: «Дзяды» Адама Міцкевіча — адзін з найбольш складаных і адкрытых да розных інтэрпрэтацый твораў паэта. Значэнне гэтага твора для польскай саматоеснасці таксама цяжка пераацаніць. Аднак аўтарка не толькі звяртае ўвагу на беларускія карані вобразаў гэтага твора, але адназначна падкрэслівае беларускі радавод самога абраду Дзядоў, ягонае захаванне і ўплыў на польскую свядомасць. Цікава, што для большасці сучаснага польскага грамадства беларускія карані твора наваградскага генія проста схаваныя і неўсвядомленыя. Гражына Харытанюк-Міхей даследуе «Дзяды» ў самых розных аспектах — літаратуразнаўчым, антрапалагічным і гістарычным. Гэтая выдатная праца павінна зацікавіць не толькі літаратуразнаўцаў, але таксама вялікае кола гуманітарыяў.

У нумары таксама змешчаныя пяць артыкулаў сучасных літоўскіх даследчыкаў. Дарус Вілімас у артыкуле «Службоўцы павятовых земскіх судоў ВКЛ у 1566—1588 гг. (першае пакаленне павятовых земскіх юрыстаў)» звярнуў увагу на працэс фарміравання корпусу юрыстаў на павятовым узроўні Вялікага Княства Літоўскага XVI ст. У сваім другім артыкуле «Тастамент наваградскага земскага суддзі Яраша Еўлашоўскага (1578—1619)» ён прааналізаваў і падрыхтаваў да друку тастамент сына вядомага аўтара «Дыярыюша» Фёдара Еўлашоўскага. У нумары таксама змешчаны іншы крыніцазнаўчы артыкул — «“Натыфікацыя пра Лаўрышаўскі манастыр, выпісаная са старой рускай хронікі” Дзяметрыя Занкевіча (даследаванне і публікацыя крыніцы)» гісторыкаў Кястуціса Гудмантаса і Андрэя Рычкова. Аўтары звяртаюць увагу на крыніцу 1701 г., якая тлумачыць узнікненне знакамітага Лаўрышаўскага манастыра пад Наваградкам. Невялікі тэкст Віялеты Радвілене «Выданні Нясвіжскай друкарні ў літуаністычным фондзе аддзела рэдкіх друкаў Бібліятэкі імя Урублеўскіх у Вільні» будзе цікавы перадусім даследчыкам кніжнай спадчыны XVIII ст. і нясвіжскай лініі Радзівілаў.

Нарэшце, Відмантас Янкаўскас у цікавым даследаванні пад назвай «Іканаграфічныя крыніцы Наваградскага замка», выкананым у рэчышчы «візуальнай нарацыі», звяртае ўвагу на змены ў прадстаўленні гэтага аб’екта на працягу стагоддзяў.

Вышэйзгаданы Мікалай Нікалаеў дадаткова выступае ў гэтым нумары і ў якасці мемуарыста. «Наваградак не быў Вавілонам…» — гэта не толькі асабістыя ўспаміны даследчыка, але цікавыя і дасціпныя назіранні пра жыццё пасляваеннага горада і наваколля, археалагічныя раскопкі, моўныя зацемкі.

Напрыканцы нумара змешчаныя рэцэнзіі Наталлі Ружыцкай і Андрэя Ціхамірава на прысвечаныя наваградскай гісторыі кнігі, што выйшлі ў апошні час у Беларусі і Польшчы.

Наваградак працягвае інтрыгаваць. Спавітыя туманам узвышшы і Замкавая гара цікавяць даследчыкаў да сённяшняга дня. Хацелася б, каб чытачы таксама змаглі адчуць подых мінулага ў прапанаваных даследаваннях і атрымалі натхненне ў пазнаванні мінуўшчыны.

[Фрагмент прадмовы да нумара]


Цана нумару без уліку дастаўкі – 99 тыс., з дастаўкай – 129 тыс.

Часопіс можна замовіць, даслаўшы электронны ліст на адрас dastauka@arche.by або пазваніўшы на тэлефон (29) 5507969. У лісце, акрамя пераліку патрэбных выданняў, трэба пазначыць свае дакладныя каардынаты: паштовы адрас, індэкс, прозвішча і ініцыялы, і тэлефон для камунікацыі. Прапанова дзейнічае толькі на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. Спосабы дастаўкі замовы – кур’ерская дастаўка (толькі Менск і ваколіцы), паштовая перасылка або самавываз (станцыя метро “Каменная горка”).


Змест / Зьмест у PDF

АНДРЭЙ ЦІХАМІРАЎ. Былая сталіца, пазбаўленая чыгункі . 9

ЕЖЫ АХМАНСКІ. Літоўская этнічная мяжа на ўсходзе ад племянной эпохі да ХVІ стагодзьдзя . 13

Уступ . 13

Разьвіцьцё і вынікі дасьледаваньняў усходняй літоўска-рускай мяжы раньнесярэднявечнага часу да XVI ст. . 15

Мэтадалягічныя падставы . 24

Барацьба Літвы з Русьсю за палітычную мяжу да XIII ст. . 25

Літоўска-крывіцкае памежжа ў племянную эпоху . 35

Пытаньне пашырэньня літоўскага і рускага расьсяленьня на ўсходнім памежжы ў ХІІІ ст. . 46

Дайнава — сьведчаньне адносна абсягу літоўскага расьсяленьня на ўсходзе ў ХІІІ ст. . 47

Лебедзева «по руской стороне» . 49

Канфэсійныя адносіны на літоўска-рускім памежжы да сярэдзіны XVI ст. . 50

Усходняя літоўская мяжа ў сьвятле тапанамастыкі . 58

Абсяг літоўскай мовы на ўсходзе ў сьвятле інвэнтароў зямельных уладаньняў канца XVI ст. . 61

Літоўскія астравы ў глыбіні Беларусі ў XIV—XVI стст. . 69

Літоўскае насельніцтва ў воласьці Абольцы ва Ўсходняй

Беларусі ў XIV—XVI стст. . 70

Пытаньне астравоў літоўскага расьсяленьня ў паўднёвай

Беларусі . 79

Lithuania Propria і яе абсяг на ўсходзе ў XV—XVI стст. . 83

Бярэзіна аддзяляе Літву ад Русі? . 85

Літоўска-менская мяжа . 89

Літоўска-полацкая мяжа . 92

Вынікі дасьледаваньняў . 95

ГАННА ПАЎЛОЎСКАЯ. Гісторыя Новагародка айца Юзафа Пажоўскага (1759 год) як прыклад гісторыі гарадоў Новага часу . 97 

ЮЗАФ ПАЖОЎСКІ. Новагародак, некалі каралеўскі горад князёў новагародскіх . 104 

Раздзел I. Аб Новагародку Северскім, вялікім Ноўгарадзе,

ніжнім Ноўгарадзе і іншых гарадах з такой жа назвай . 110

Раздзел IІ. Пра тое, кім і калі быў заснаваны горад Новагародак, цяпер сталіца Новагародскага ваяводства ў Вялікім Княстве Літоўскім . 112

Раздзел IІІ. Аб Новагародку, цяпер першым горадзе ў Новагародскім ваяводстве ў Літве, які некалі, у дзясятым стагоддзі ад нараджэння Хрыста, быў пад ятвягамі ці языгамі да Уладзіміра, князя Русі . 116

Раздзел IV. Пра Новагародак ад Уладзіміра да Эрдзівіла . 119

Раздзел V. Аб Новагародку ад прыхода на Русь Эрдзівіла да Рынгольда, першага вялікага князя літоўскага . 126

Раздзел VI. Аб стане горада і Новагародскага княства ад Рынгольда да Нарымунда . 134

Раздзел VIІ. Аб горадзе Новагародку і яго княстве, ад Нарымунта да Карыята, князя новагародскага . 143

Раздзел VIIІ. Аб Новагародку і яго княстве, ад Карыята да Вітаўта, князя Літвы . 150

Раздзел IХ. Аб Новагародку і яго княстве ад часоў Вітаўта, вялікага князя літоўскага, да Новагародскага ваяводства . 164

Раздзел Х і апошні. Аб ваяводах новагародскіх . 168

ДАРУС ВІЛІМАС. Службоўцы павятовых земскіх судоў Вялікага Княства Літоўскага ў 1566—1588 гг. (першае пакаленне павятовых шляхецкіх юрыстаў) . 209

ДАРУС ВІЛІМАС. Тастамент новагародскага земскага суддзі Яраша Еўлашоўскага (1578—1619) . 241

Уводзіны . 241

Тастамент Яраша Еўлашоўскага . 245

МІКОЛА НІКАЛАЕЎ. Кніга цудаў наваградскай іконы Багародзіцы як помнік гісторыі XVII стагоддзя . 261

Наваградскі цудатворны абраз . 263

Кніга засведчаных цудаў як гістарычная крыніца . 264

Наваградак у эпоху «патопу»: 1654—1671 гг. . 267

Кароль Ян Казімір Ваза . 270

Наваградскія езуiты . 274

Будоўля іезуітаў . 276

Пад панаваннем Масквы: 1655—1661 гг. . 276

Наваградцы нападпiтку . 282

Канец акупацыі . 285

Погляд на гісторыю іншымі вачыма . 289

Цуды Наваградскага абраза . 289

Іканаграфія . 291

Езуiты ў Наваградку — канец гісторыі . 296

Школа і школьны тэатр . 297

Аптэка і бібліятэка . 300

Тэкст выдання 1673 г. . 307

КЯСТУЦІС ГУДМАНТАС, АНДРЭЙ РЫЧКОЎ. «Натыфікацыя пра Лаўрышаўскі манастыр, выпісаная са старой летапіснай хронікі» Дзяметрыя Занкевіча . 329

Крыніца . 329

ІІ. Аўтар . 334

ІІІ. Прычыны . 335

Сляды . 339

Заключныя заўвагі . 341

Дадатак . 342

ВІЯЛЕТА РАДЗІВІЛЕНЕ. Выданні Нясвіжскай друкарні ў літуаністычным фондзе аддзела рэдкіх друкаў Бібліятэкі імя Урублеўскіх у Вільні . 350

ВІДМАНТАС ЯНКАЎСКАС. Іканаграфічныя крыніцы

Наваградскага замка . 360

Фрагменты гісторыі замка і горада . 361

Архітэктура замка . 364

Найдаўнейшыя выявы замка . 368

Заключныя заўвагі . 384

ГРАЖЫНА ХАРЫТАНЮК-МІХЕЙ. Абрад Дзядоў у дакумэнтах і цыклі Міцкевіча . 387

Уводзіны . 388

Уступ . 390

0.1. Дзяды літаратурныя — Дзяды народныя . 399

0.2. Дзяды паганскія — Дзяды хрысьціянскія . 412

0.3. Дзяды рэгіянальныя/нацыянальныя — Дзяды ўнівэрсальныя . 424

Разьдзел І. Абрад Дзядоў і «Дзяды» Міцкевіча ў польскай і беларускай культуры . 433

1.1. Памежжа — крыніца творчага натхненьня Міцкевіча . 435

1.2. Літаратурныя і народныя Дзяды ў польскай культуры . 439

1.3. Літаратурныя і народныя Дзяды ў беларускай культуры . 446

Разьдзел ІІ. Беларускі абрад Дзядоў у літаратуры па тэме і паведамленьнях жыхароў беларускіх земляў . 454

2.1. Дакумэнтацыя абраду Дзядоў у літаратуры па тэме . 454

2.2. Абрад Дзядоў — сучасныя палявыя дасьледаваньні . 463

Разьдзел III. Алімпія Сьвяневічова і Станіслаў Пігань. Спрэчка пра літаратурны характар абраду . 477

3.1. Алімпія Сьвяневічова як дасьледніца беларускіх Дзядоў . 477

3.2. Палеміка Алімпіі Сьвяневічовай са Станіславам Піганем . 483

3.3. Інтэрпрэтацыі «Дзядоў» Міцкевіча аўтарства Алімпіі Сьвяневічовай . 491

Разьдзел IV. «Дзяды» Міцкевіча і народны абрад . 509

4.1. «Дзяды» Міцкевіча як цыкль . 509

4.2. Карціна абраду ў «Дзядах» . 519

4.3. Ідэя абраду Дзядоў у вялікай драме Міцкевіча . 565

Заканчэньне . 589

Бібліяграфія . 595

Прыклады размоваў, запісаных падчас палявых дасьледаваньняў . 622

МІКОЛА НІКАЛАЕЎ. «Наваградак не быў Вавілонам»: Выпісы з жыццяпісу . 637

Пабудова № 28 . 637

Прадзеды, дзяды, бацькі . 639

Я — грамадзянін Наваградка . 642

Дарога ў Нянькава . 644

«Цялёнак» . 646

Вёска . 648

Трэцяя школа. «Ваякі» . 649

Чацвёртая школа . 651

Гісторык Наваградка . 653

Археалагічная экспедыцыя . 655

Беларусізацыя мяне . 656

Мы былі летапіснай Літвой . 657

Вільня . 658

Экспедыцыя . 659

«Чорная» археалогія . 661

Раскопкі . 663

Архітэктурны атрад . 663

Наведвальнікі раскопак . 665

Заканчэнне ўніверсітэта. Кляцкоў на размеркаванні . 668

КДБ і археалогія . 670

Пункт сядзення і «пункт відзэння» . 671

Лаўрышаўскае евангелле не з Лаўрышава… . 673

Як скралі залаты ланцуг гетмана Хадкевіча . 674

Музей . 676

Землякі . 678

Генрык Булгак . 681

Месца выдання: Санкт-Пецярбург — Наваградак . 682

НАТАЛЛЯ РУЖЫЦКАЯ. Найноўшая манаграфія Наваградка, або Колькі аўса еў наваградскі конь . 686

АНДРЭЙ ЦІХАМІРАЎ. Сцэна, цэнзура і інтрыгі: ад Гродна да Наваградка . 705


Мы ў сацыяльных сетках:

https://www.facebook.com/archeby/

http://vk.com/arche_pachatak