Прадмова да кнігі Валера Каліноўскага «Пані Эльжбета. Гісторыя адной прыязьні».

Атрымаўшы прапанову напісаць прадмову да кнігі, якую мяркуецца выдаць да 85-годзьдзя з дня нараджэньня вядомай польскай дасьледніцы-філёляга і дыплямата Эльжбеты Смулковай, я пачаў праглядаць нататкі 1990-х гадоў, калі яна асабліва актыўна ўдзельнічала ў беларусазнаўчым руху, была першым Надзвычайным і Паўнамоцным Амбасадарам Рэспублікі Польшчы ў Рэспубліцы Беларусі (1992—1995).

Vokladka_7bc_cmykНайперш натрапіў на свой „Рымскі дзёньнік“. Ён пісаны 29 красавіка ― 6 траўня 1990 году і часткова апублікаваны ў маёй кнізе „І ажываюць спадчыны старонкі: Выбранае“ (Менск, 1994). Але толькі цяпер я зразумеў, як цяжка перабольшыць значэньне апісаных там падзеяў, што адбыліся на самым пярэдадні абвяшчэньня беларускай незалежнасці ― прыняцьця 27 ліпеня 1990 году Вярхоўным Саветам БССР „Дэклярацыі аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі“.

Ватыканская канфэрэнцыя, якая потым увайшла ў гісторыю пад назвай „Рым-I“, рыхтавала зразуменьне згаданай Дэклярацыі ў сьвеце, бо яна ці не ўпершыню так грунтоўна даказвала (найперш тром суседнім краінам ― Літве, Польшчы і Ўкраіне, а потым і ўсёй Эўропе, усяму сьвету) наша, беларускае права мець уласную гісторыю, мову, дзяржаўнасьць.

Прафэсар Эльжбета Смулкова адыграла ў той нешматлюднай сустрэчы выключную, натхняльную ролю. Будучы амбасадар Польшчы ў Беларусі тады, у Рыме, уваходзіла ў склад, натуральна, польскай грамадзкай дэлегацыі, а я быў у беларускай. Канфэрэнцыя адбывалася ў акружаным пальмамі і пініямі, абнесеным высокімі мурамі Міжнародным цэнтры імя Сьвятога Джавані.

На першым пасяджэньні кожны з нас меў магчымасьць і права гаварыць тое, што сам пажадае (я казаў пра трагічнасьць сьвежай тады Чарнобыльскай катастрофы і неабходнасьць эўрапейскай дапамогі яе ахвярам ня толькі ва Ўкраіне, але і ў Беларусі, а мне яшчэ ня дужа верылі, бо іначай, маўляў, „чаму ня б’е трывогу ваш друк?“). Далейшыя ж даклады і паведамленьні былі накіраваныя на ўзаемаразуменьне чатырох дзяржаваў, якія тады адраджаліся наноў на тэрыторыі колішняй Рэчы Паспалітай.

Спачатку, прызнаюся, я і мае калегі, дый прадстаўнікі беларускай дыяспары зь Вялікай Брытаніі ды ЗША, пабойваліся будучых выступаў польскіх дэлегатаў: зноў, маўляў, пачнуць яны згадваць належнасьць беларусаў да іхных „Усходніх крэсаў“… Але прафэсар Ежы Клачоўскі зь Любліна, тады прадстаўнік Польшчы ў ЮНЭСКА, накіроўваў дыскусію вельмі тактоўна. Прафэсар Клачоўскі дыпляматычна прапанаваў прысутным напісаць гісторыі сваіх дзяржаваў паводле нацыянальнага разуменьня і сумленьня, а пасьля выданьня ― садзейнічаць іх перакладу на тры іншыя мовы. Зь дзьвюма толькі засьцярогамі: не абражаць суседнія народы і не супярэчыць адзін аднаму. Да прыкладу, літоўцу не даказваць, што гэта ягоныя продкі заваявалі русінаў, продкаў сёньняшніх беларусаў, бо, маўляў, таму карысталіся іх канцылярскай мовай, а беларусу ― што ўсё было якраз наадварот.

Аднак пара мне перайсьці да ролі галоўнай прымірыцелькі і павучальніцы „Рыму-І“ гаспадарыні Смулковай. Яе прынцыповая пазыцыя выявілася нам (дакладна!) 1 траўня 1990 году, пасьля выступу айца Аляксандра Надсана, які тады быў апостальскім візытатарам для беларусаў‑каталікоў у замежжы і дырэктарам Беларускай бібліятэкі й музэю імя Францішка Скарыны ў Лёндане, а летась адышоў у іншы сьвет.

„Свой даклад пра рэлігійнае жыцьцё ў Беларусі, ― цытую тагачасны запіс,― ён пачаў з эмацыйнага расказу пра Чарнобыльскую трагедыю (і гэтым пацьвердзіў мой выступ.― А.М.), заклікаў прысутных аказваць дапамогу яе ахвярам (на наступны дзень менчукам прывезьлі першыя карабы зь лекамі.― А.М.). Потым гаварыў пра тое, што і праваслаўная царква, і асабліва каталіцкі касьцёл ня дужа паварочваюцца да беларускага нацыянальнага адраджэньня, прывёў таму прыклады. Бог добры, закончыў ён сваё выступленьне, у яго ёсьць месца для ўсіх. То чаму ж тады не знаходзіцца месца для беларусаў?!“

Крыху нечакана для нас Аляксандра Надсана падтрымалі варшаўскія вучоныя. Прафэсар Смулкова сьцьвердзіла, што каталіцкі касьцёл у Беларусі (а яна яго добра спазнала ў часе шматлікіх лінгвістычных экспэдыцыяў.― А.М.) павінен паслугоўвацца ня толькі польскай, але і беларускай мовай, бо інакш людзі проста адыдуць ад яго. Калі місіянеры едуць, скажам, да папуасаў, то найперш вучацца гаварыць па-папуаску. Дык чаму ж тады гэтае правіла ігнаруюць ксяндзы, якія з Польшчы скіроўваюцца цяпер у Беларусь?! Думкі прафэсара Смулковай канкрэтызаваў гісторык доктар Юры Туронак.

А ўвечары ўдзельнікаў форуму запрасілі ў Ватыкан, на сустрэчу з Архіпастырам Янам Паўлам ІІ, ініцыятарам канфэрэнцыі, цяпер ужо кананізаваным. Нечакана дэлегаты-беларусы даручылі асноўны выступ мне, і я, уручыўшы Папу Рымскаму юбілейнае энцыкляпэдычнае выданьне, прысьвечанае Францішку Скарыну, распачаў словамі: „Ойча сьвяты! Дрэнна дзеецца з Каталіцкім касьцёлам на Белай Русі…“ Потым мае думкі прадоўжылі прафэсар Эльжбета Смулкова, менскі кандыдат навук Вячаслаў Вярэніч. І пасьля кожнага выступу Архіпастыр, абуджаючы ў нас надзею, уздыхаў: „Nie wszystko od razu“, „To przecież proces“.

І працэс пайшоў. Яго паскарала дасьведчаная і энэргічная прафэсар Эльжбета Смулкова. Летам таго ж 1990 году яна сабрала ў Польшчы вучоных-гуманістаў з розных краін, каб за прыкладам украінцаў распачаць стварэньне Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў, выбраць старшыню яе аргкамітэту. Дзьве першыя спробы з шэрагу прычын аказаліся няўдалымі. І тады прафэсар Алег Лойка, мой ранейшы апанэнт на абароне доктарскай дысэртацыі, прапанаваў маю кандыдатуру. Я згадзіўся пры ўмове, што галасаваньне будзе таемнае… Празь якую палову гадзіны пані Смулкова пераконвала ўжо мяне, што першы кангрэс беларусістаў належыць правесьці не пазьней за травень наступнага году.

На травеньскі ўстаноўчы форум у 1991 годзе зьехаліся ў Менск літаратуразнаўцы, мовазнаўцы, гісторыкі, мастацтвазнаўцы з 23 краін. Дыскусіі бывалі вострымі і, як сьведчыць першы зборнік „Беларусіка=Albaruthenica“ (усяго іх выйшла ўжо 35!), плённымі. Першым ганаровым сябрам асацыяцыі быў тады выбраны на кангрэсе нашчадак князёў Мсьціслаўскіх і Заслаўскіх, мэцэнат і прафэсар Анджэй Цеханавецкі (Брытанія). Яго, як і прафэсара Смулкову, і мяне, трывожылі слоўныя канфлікты паміж літоўскімі і беларускімі гісторыкамі на „Рыме-І“ і наступным „Рыме-ІІ“ у Любліне (Польшча).

Пані Эльжбета
Эльжбета Смулкова ўручае польскія ордэны Вячаславу Вярэнічу і Адаму Мальдзісу. Справа дарадца амбасады Польшчы ў Менску Марэк Зюлкоўскі. 1993 год.

Таму неўзабаве варшаўская дасьледніца прапанавала мне: „А давайце зьлётаем разам у Лёндан, далучым яшчэ каго з гісторыкаў. Можа пан Цеханавецкі фінансава дапаможа нам, беларусістам, правесьці канструктыўны «круглы стол» зь літоўцамі“. І наша плённае падарожжа разам зь сябрам МАБ Генадзем Сагановічам адбылося ў лютым 1992 году. А вясной і летам таго ж году ў Менску і ў мястэчку Гервяты Астравецкага раёну, дзе жывуць этнічныя літоўцы (беларускі ксёндз там адправіў нам у касьцёле імшу на літоўскай мове, а літоўскі ― на беларускай) адбыліся пасяджэньні, прысьвечаныя супольнай спадчыне Вялікага Княства Літоўскага.

З прыездам у Менск першага польскага амбасадара, прафэсара Эльжбеты Смулковай навуковыя і культурныя кантакты паміж нашымі дзьвюма суседнімі краінамі прыкметна ажывіліся. Часьцейшымі сталі абмен канцэртамі і спэктаклямі, навуковыя канфэрэнцыі, выданьне іх матэрыялаў. Памятаецца, мы разам езьдзілі ў Астравецкі раён, на маю радзіму, для сустрэчы зь мясцовай польскай дыяспарай. Прафэсар Смулкова надалей удзельнічала ў беларускіх навуковых дасьледаваньнях, і я нават ня ведаю, якіх навуковых працаў у яе болей ― на польскай мове ці на беларускай.

Хачу сказаць у заключэньне пра сваю польскую прыяцельку ў сувязі зь Яе юбілеем: мы абое людзі этнічнага і культурнага памежжа паміж заходнім і ўсходнім славянствам, паміж Захадам і Ўсходам, там, дзе скрыжоўваюцца, ня толькі варагуючы, але і ўзаемаўзбагачаючыся, розныя культуры. Яна нарадзілася ў галіцкім Львове, я ― у Падвіленскім краі. І таму заканамерна належым некалькім культурам. І таму, віншуючы Вас, гаспадарыня прафэсар, зь юбілеем, традыцыйна ўсклікаю: Sto lat!

Адам Мальдзіс, доктар філялягічных навук, Ганаровы старшыня Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў.