Чаму беларуская мова існуе ў розных версіях? Чаму так мала дзяцей атрымоўвае адукацыю па-беларуску, а вышэйшай адукацыі на роднай мове ў беларусаў у прынцыпе няма? І што зраіць, каб гэта змянілася? Чытайце стэнаграму тэлеперадачы, прысвечанай дадзеным пытанням.

ГОСЦІ ПРАГРАМЫ:

 

ЗМІЦЕР САЎКА, мовазнаўца
 

 

ВАЛЕР БУЛГАКАЎ, галоўны рэдактар часопісу “Arche”
 

 

АНДРЭЙ СКУРКО, галоўны рэдактар газеты “Наша Ніва”

 

МАРА НАЛЬШАНСКАЯ: – Добры вечар. Вы глядзіце “Тыдзень у “Аб’ектыве”. У студыі Мара Нальшанская, і маім госцем сёння будзе мовазнаўца Зміцер Саўка. І менавіта мова – галоўная тэма сённяшняга выдання. Чаму беларуская мова існуе ў розных версіях? Чаму так мала дзяцей атрымоўвае адукацыю па-беларуску, а вышэйшай адукацыі на роднай мове ў беларусаў у прынцыпе няма? І што зраіць, каб гэта змянілася? Пра гэта цягам бліжэйшых 30 хвілінаў. А пачнем з Закону “Аб беларускай арфаграфіі і пунктуацыі”, які набыў моц 1 верасня.

РЭФОРМА Ў ДЗЕЯННІ

Рэформа беларускай мовы набыла моц. З 1 верасня правільна вымаўляць: «ліквідаваць камп’ютары ды прынтары», а не «камп’ютэры ды прынтэры».

АЛЯКСАНДР ЛУКАШАНЕЦ, ДЫРЭКТАР ІНСТЫТУТУ МОВЫ І ЛІТАРАТУРЫ:

«Фактычна, школьнікі вывучаюць тыя ж самыя правілы, але вывучаюць меншую колькасць выключэнняў».

Апроч выключэнняў змены датычаць лічэбнікаў – цяпер пішацца «сямнаццаць» і «васямнаццаць». Змянілася напісанне «е» ці «э» ў пазычаннях, а таксама «і» ці «ы» пасля некаторых прыставак.

Мовазнаўцы хоць і кажуць, што змены касметычныя, але заўважаюць некаторыя трывожныя праявы. У скарачэннях цяпер не ўжываюцца спалучэнні «дз» і «дж».

АЛЕНА АНІСІМ, ТАВАРЫСТВА БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ:

«Гэта я схільная лічыць праяваю русіфікацыі, бо вымываецца менавіта беларуская рыса».

Яшчэ тры гады напісанне паводле старога правапісу настаўнікі будуць падкрэсліваць, але не лічыць за памылку. Спрэчныя моманты абяцаюць не ўключаць у цэнтралізаванае тэставанне. Закон прынялі два гады таму, але і да сёння не перавыдалі ўсіх падручнікаў, а настаўнікі не атрымалі ніякіх дыдактычных матэрыялаў.

ТАМАРА МАЦКЕВІЧ, ТАВАРЫСТВА БЕЛАРУСКАЙ ШКОЛЫ:

«Настаўнікі проста гэты год будуць працаваць, як працавалі, і будуць чакаць нейкіх курсаў ці інструкцыяў, бо канкрэтыкі пакуль што няма».

Зменам, якія ў сістэме адукацыі будуць уводзіць паступова, усе астатнія (напрыклад, медыі) мусяць падпарадкавацца ўжо цяпер.

МН:Са мной у студыі мовазнаўца і адзін з аўтараў працы “Беларускі клясычны правапіс” Зміцер Саўка. Добры вечар!

ЗМІЦЕР САЎКА: – Добры вечар!

МН:
Спадару Зміцер, як Вы ацэньваеце гэтую новую рэформу?

ЗС:
– Адмоўна, несумненна адмоўна. І ведаеце, я бы тут падкрэсліваў нават не канкрэтныя змены. Вось напаўненне гэтай рэформы, я думаю, што гэтае пытанне нумар два. Я патлумачу потым чаму.

Галоўнае – што яна абсалютна несвоечасовая і прынятая кулюарна. Вось Вы, напрыклад, чалавек, які карыстаецца беларускай мовай, – Вы ведалі, што ідзе абмеркаванне? Не. А хто ведаў? Ніхто не ведаў. Пра гэта ведала вельмі маленькае вузкае кола людзей. Я даведаўся пра гэта выпадкова.

МН:
То чаму прынялі гэтую рэформу?

ЗС:
– А Вы ведаеце, хутчэй за ўсё – ну, гэта я эўфемістычна выказваюся і ўпэўнены ў гэтым – гэта гульні бюракратыі. Рэч у тым, што грошы выдаткавалі яшчэ ў 1994 годзе. Акадэмія навук рыхтавала гэты праект ціхенька недзе да 1999 году. І зрабіла там, па-мойму, тры праекты. Адзін за адным выйшлі. Да 2003 году яны гэтую працу скончылі, і яна завісла ў паветры. Але чамусьці ў 2006 годзе зноўку пра гэта ўзгадалі. Чаму яна завісла ў паветры – аніякага сумневу няма: незапатрабаваная ўладамі дзяржавы. Дзяржава сказала: нас беларуская мова не цікавіць!

МН:Ну але ж чаму нечакана пачала цікавіць?

ЗС: – Нечакана пачала цікавіць, таму што з’явіўся спікер у міністра адукацыі Радзькова спадар Іўчынкаў. Ён паглядзеў: даўгабуд, доўга будавалі, зрабілі нейкі праект – а цяпер гэты праект добра было бы падсунуць кіраўніку дзяржавы і такім чынам засведчыць, як файна працуе, напрыклад, Міністэрства асветы, як цудоўна ўсё адбываецца. Ну, ведаеце, ажывіць трошкі сітуацыю і такім чынам засведчыць сваю працаздольнасць і, як гэта казалі за царом, “рвение по службе”.

МН:
Спадару Зміцер, але, вяртаючыся да зместу гэтай рэформы, некаторыя эксперты кажуць пра небяспеку русіфікацыі. Ці ёсць гэтая рэформа той, якая русіфікуе, у пэўным сэнсе, беларускую мову?

ЗС:
– Ну, ведаеце, шчыра прызнаюся: пры ўсёй сваёй адмоўнай настроенасці супраць самога факту вось гэтых зменаў – я бы іх, вядома, рэформаю не называў, бо вельмі нязначныя – усё-ткі гэтак адназначна не цвердзіў бы, што гэтая рэформа сама па сабе спрыяе русіфікацыі. Яна не сваімі зменамі спрыяе русіфікацыі. Яна спрыяе русіфікацыі фактам таго, што гэта прынялі цяпер, прынялі без усялякага абмеркавання і без усялякай патрэбы ў такой форме, як прынялі. Бо там змены мінімальныя.

Разумееце, для правапісу галоўнае і самае істотнае – быць стабільным. Я прыхільнік, і я гэтага не хаваю, несавецкай моўнай традыцыі, сапраўды так. Але калі б мяне запрасілі Міністэрства адукацыі ды сказала: бярыце, спадар Саўка, сцяг у рукі і праводзьце сёння – у сённяшніх умовах заняпаду беларускай школы, выгнання беларускай мовы з усіх сфераў жыцця – праводзьце ў гэтых умовах рэформу, вяртайце класічны правапіс, вяртайце граматыку Тарашкевіча, – я сказаў бы: не, дзякуй, не трэба! Гэта можна рабіць толькі ва ўмовах, калі будзе ў грамадстве чарговая эйфарыя, калі хочацца Адраджэння – толькі ў такіх умовах!

МН:
Спадару Зміцер, цікава, што ў Беларусі моўныя нормы цяпер увялі ажно законам. У тэксце Закону “Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі” ў артыкуле 2 гаворыцца, я працытую: “Дзяржаўныя органы, іншыя арганізацыі, грамадзянеРэспублікі Беларусь, а таксама замежныя грамадзяне, якія пастаянна ці часова пражываюць або часова знаходзяцца на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, павінны кіравацца правіламі беларускай арфаграфіі і пунктуацыі, зацверджанымі гэтым Законам, ва ўсіх сферах і выпадках выкарыстанняпісьмовай беларускай мовы”.

Спадару Зміцер, ці не дзіўна, што, па-першае, моўныя нормы прымаюць законам? Апроч таго, у гэтым жа законе прапісана, што Савет рэспублікі мусіць прыняць меры да выканання гэтага закону. Дык што, караць будуць тых, хто напісаў, напрыклад, “Іарданія” на форуме?

ЗС:
– Ну, як раз зараз трэба пісаць “Іярданія”, менавіта так – хоць гэта пярэчыць правілу, я кое ў гэтым жа зконе прапісанае. Сапраўды пытанне: навошта яны правялі гэта законам? Бо самыя сябе паставілі ў вельмі складанае становішча. Бо любыя змены – а памылак у законе аказалася нямала, і гэта ўсе прызнаюць, нават дырэктар Інстытуту мовы і літаратуры і той жа спадар Іўчынкаў, стваральнікі гэтага дакументу: так, ёсць там памылкі, — для таго, каб іх выправіць, трэба пачаць гэтую працэдуру спачатку. Фактычна трэба прыняць папраўкі да закону – гэта як яшчэ адзін закон прыняць. Навошта яны гэта зрабілі?Навошта яны паставілі сябе ў такое становішча? Я думаю, яны папросту хацелі надаць важнасці той працы, якую яны вядуць. Ведаеце, гэта логіка зусім не нашая з Вамі, паспалітых людзей, якія ўсё-ткі карыстаюцца нейкімі законамі жыцця. А тут – законы бюракратыі.

МН:
Але, спадару Зміцер, калі ў праекце гэтага закону была фармулёўка: “пры выкарыстанні ў афіцыйных зносінах”, – то ў законе ўжо гаворыцца: “ва ўсіх выпадках пісьмовага выкарыстання”. Як гэта будуць кантраляваць? Будуць праглядаць форумы: дзе хто што напісаў, дзе правільна і дзе няправільна?

ЗС:
– Я ўпэўнены, што не будуць кантраляваць. Гэты закон – як карны закон, як сродак пакарання – будуць выкарыстоўваць толькі ў тых выпадках, калі зверху будзе каманда: а давайце мы прыціснем, напрыклад, нейкае выданне. Так трэба прыціскаць з нейкіх палітычных матываў, а тут – знайшоў, што там не такая літара стаіць – і канец! Гэта будуць папросту выбарачныя рэпрэсіўныя захады. Гэтак, як гэта робіцца са шмат якімі іншымі законамі, іншымі пастановамі: яны толькі тады выкарыстоўваюцца. Супраць высокіх чыноўнікаў: ён робіць усё, што хоча, пакуль ён паслухмяны ўладам. Як толькі ён зрабіў штосьці не тое, пачынаюць выцягваць законы, пра якія ніхто не памятае: ах, вы парушылі тое, і тое, і тое…

МН:Спадару Зміцер, а ці азначае прыняцце гэтага закону тое, што, напрыклад, мытныя дэкларацыі, рознага кшталту даведкі, формы і г.д., нарэшце, пачнуць выдавацца па-беларуску і без памылак. Што, урэшце, у Менску будзе вуліца Напалеона Орды, а не Арды, што, урэшце, не будзе шыльдаў з надпісам “Магазін” і г.д.?

ЗС: – Ну, адразу скажу, што не для таго прымаўся гэты закон, каб пашыраць беларускую мову. І відавочны мінус гэтага закону ў плане русіфікацыйным (сам змест не накіраваны) – тое, што гэта прынята законам. Гэта зграе, на жаль, адмоўную ролю, менавіта русіфікацыйную. Вельмі просты прыклад. Нейкая ўстанова хацела, напрыклад, нейкі бланк напісаць па-беларуску ці вывесіць шыльду па-беларуску. А потым нехта кажа: ведаеце, гэта ж закон, мы не так напішуць – і нас пакараюць, ды плюнем мы і давайце напішам па-расейску! Па-расейску ж пішы як заўгодна! З “яцямі” пішы, з цвёрдымі знакамі – з чым заўгодна!

 

Аніякага закону няма! І вось у гэтым аграмадная праблема. Прынялі закон, вельмі суворы ды завостраны на пакаранне, у кожным выпадку, ён так гучыць, які рэгулюе беларускі правапіс – і ў той жа час не зрабілі гэтага ў дачыненні да расейскай мовы! А ў нас жа дзве дзяржаўныя мовы: расейская і беларуская! Чаму гэта не зрабілі ў дачыненне да расейскай мовы?! Атрымліваецца, па-расейску пішы як-заўгодна: з памылкамі, з любымі літарамі, пішы паўслова па-ангельску і паўслова па-расейску – ніхто цябе не пакарае! Па-беларуску – не, нельга! Вось у гэтым сэнсе нас чакае ў некаторых выпадках, напрыклад, нейкія фірмы скажуць: не, ведаеце, нам не патрэбная рэклама па-беларуску – не дай Божа, мы штосьці не так скажам па-беларуску! Напрыклад, зараз ідзе рэклама, у якой замест “нАкрыўка” – “накрЫўка”. Гэта відавочная памылка. Слоўнік разгарнуў – так, пераканаўся, гэта памылка. Разумееце, іх ужо можна пакараць! Ім можна сказаць: што гэта вы выдалі з такою памалкаю? Вы думаеце, гэтыя вытворца рэкламы і вытворца прадукцыі, які замовіў гэтую рэкламу, пасля гэтага захоча рабіць па-беларуску нейкі прадукт?

МН: Спадару Зміцер, увядзенне ў ранг закону, паводле меркаванняў адмыслоўцаў, мае на мэце таксама выключыць з грамадскай прасторы літаратараў і журналістаў класічнаю моваю ці г.зв. “тарашкевіцаю”. Ды атрымаць дадатковы рычаг ціску на незалежныя выдавецтвы і выданні. Я прапаноўваю паглядзець, як паўсталі розныя версіі правапісу беларускай мовы і ў чым прычына такой узаемнай варожасці.

НАРКАМАЎКА ЦІ ТАРАШКЕВІЦА?

«Ручка» ці «асадка»? «Варатар» ці «брамнік»? Ці трэба слова «сьмецьце» пісаць з мяккімі знакамі? Усе варыянты слушныя, а падзел палягае на ўзроўні правілаў арфаграфіі гэтак званых наркамаўкі ды тарашкевіцы.

СВЯТЛАНА КУРС, ФІЛОЛАГ, ЛІТАРАТАР:

«Браніслаў Тарашкевіч сабраў нашую мову з такога пэчўорку, з такой парэзанай коўдры, якая была поўная дыялектаў ды іншага, у адзіную стройную сістэму і назваў яе «Беларуская граматыка для школаў».

Наркамаўка ж з’явілася пасля рэформы беларускай мовы, якую ў 1933 г. правёў Камітэт народных камісараў – адсюль і назва.

НАСТАССЯ МАЦЯШ, ФІЛОЛАГ:

«Мэта рэформы была адна – мы ўсе павінныя былі размаўляць на адной мове, і ўсім нам вядома на якой…»

Наркамаўка і тарашкевіца – розныя арфаграфічныя сістэмы. Тарашкевіца значна больш адаптуе напісанне пад вымаўленне: прыклад – мяккі знак у слове «сьнег», ці ўслед за грэцкім арыгіналам «Эўропа», або за лацінскім – «клясыка».

НАСТАССЯ МАЦЯШ, ФІЛОЛАГ:

«Найбольш на мову паўплывала, несумненна, скасаванне асіміляцыйнай мяккасці – гэта мяккія знакі пасля «з» і «с». Мы цяпер не пішам «снег» праз «ь», мы не пішам «звер» праз «ь». І несумненна, гэта адбіваецца на вымаўленні».

Сёння ўсё часцей з’яўляецца разуменне, што галоўнае – не правапісны падзел, а моўная еднасць, магчымасць карыстацца са слоўнікавай разнастайнасці беларускай мовы. Таксама знікае эмацыйнае афарбоўванне наркамаўкі як правапісу выключна прыхільнікаў рэжыму, а тарашкевіцы – як арфаграфічнай сістэмы, якою паслугоўваецца апазіцыйная інтэлігенцыя. Падобны падзел сярод іншага паўстаў і праз трагічную смерць самога Браніслава Тарашкевіча.

СВЯТЛАНА КУРС, ФІЛОЛАГ, ЛІТАРАТАР:

«Вядома, бальшавікі Браніслава Тарашкевіча пасля доўгіх катаванняў самым жорсткім чынам забілі, ёсць пра гэта ўспаміны. Натуральна, што былі каты, былі ахвяры, і ўсё гэта вельмі «эмацыянуе» гэтае пытанне».

Існуе і яшчэ адна пісьмовая версія беларускай мовы, лацінка, якую сёння часцей можна сустрэць у інтэрнэце, чымся ў друку.


МН:
Спадару Зміцер, ці закон скіраваны супраць тых, хто карыстаецца класічным правапісам: супраць Радыё Свабода, выдавецтва “Логвінаў”, часопіс “Arche”?

ЗС: – Я не думаю, што менавіта гэта пабудзіла да дзеянняў ініцыятараў сённяшніх правапісных зменаў. Зірніце: там ёсць напісанні, якія фактычна падтрымліваюць напісанне сучаснай тарашкевіцай, сучасным класічным правапісам. Напрыклад, праведзенае “яканне”: “дзявяты”, “дзясяты”. Разгарніце кніжку, якая выйшла ў Вільні-Менску ў 2005 годзе “Беларускі клясычны правапіс” – Вы пабачыце там напісанне.

Дарэчы, цікавы выпадак. Калі абмяркоўвалі гэтае пытанне ў парламенце ў 2008 годзе, то адна дэпутатка пачала крычаць: “Што вы робіце? Вы ж тарашкевіцу праводзіце!”. Там ёсць і тарашкевіцкія напісанні, і напісанні, якія ідуць насуперак тарашкевіцы. Там папросту, калі хочаце, эклектычная гурба розных прапановаў, якія прагучалі ў 1990-я гады. Тарашкевіцкія і нетарашкевіцкія – ўсё што заўгодна. І гэта абсалютна бязладная гурба, там адно правіла выключае другое.

МН: – Спадару Зміцер, да нашай размовы далучаюцца галоўны рэдактар часопісу “Arche” Валер Булгакаў і галоўны рэдактар газеты “Наша Ніва” Андрэй Скурко. Добры вечар спадарству!

І, спадару Валер, першае пытанне будзе да Вас. Вы заяўляеце, што часопіс “Arche” не пяройдзе на новыя правілы і ў прынцыпе на наркамаўку. Чаму?

ВАЛЕР БУЛГАКАЎ: – Ну, я бы хацеў найперш акрэсліць часавыя перспектывы. Гэта не азначае, што не пяройдзе наагул ніколі. Але цяпер, у тых варунках, якія склаліся, мы лічым і маральным, і культурным абавязкам захоўваць адданасць класічнаму правапісу. Перш за ўсё дзеля таго, што нашая рэдакцыя прымае беларускую мову ва сіх яе правапісных версіях і лічыць яе ў гэтых правапісных версіях вартасцю і рэччу, можна сказаць, святой.

Па-другое, мы лічым, што праз гэтыя заканадаўчыя навацыі тырчаць рожкі з таго апарату прымусу і рэпрэсіяў, якія метадычна ўжо дзясяткі гадоў нішчаць беларускасць у Беларусі. У такой сітуацыі проста так здаць без бою тыя пазіцыі, якія мы цяпер займаем, на наш погляд, было бы недаравальна.

МН:
Спадару Андрэй, “Наша Ніва” перайшла на афіцыйны, так бы мовіць, правапіс, калі вярнулася ў распаўсюд Белсаюздруку. Вы дастасуецеся і да новых правілаў?

АНДРЭЙ СКУРКО:
– Добры дзень усім! Як адзначыў спадар Саўка, змены гэтыя сапраўды касметычныя і мінімальныя. Ну, за выключэннем некаторых ідэалагічных момантаў, да якіх “Наша Ніва” не будзе дастасоўвацца.

МН:
Напрыклад?

АС: – Ну, напрыклад, там ёсць напісанне слова “прэзідэнт” з вялікай літары. Калі правапіс будзе выкарыстоўвацца як інструмент ідэалагічнага ціску, мы будзем папросту пазбягаць гэтага слова. Ну, гэта рэмарка.

МН: Ад 1 верасня вы пішаце з улікам ці без уліку гэтых зменаў?

АС: – Так, мы будзем улічваць гэтыя змены. Справа ў тым, што, як грамадска-палітычная газета, у сённяшняй сітуацыі, калі беларуская мова мае мінімальную прастору ўжывання, мы не маем такой раскошы.

 

Мы лічым сваім абавязкам, як любая беларуская газета, — максімальна павялічваць свой наклад і колькасць сваіх чытачоў. І рабіць так, каб ім было як мага лягчэй чытаць газету. Калі ўжо так склалася, што ў школе яны вучылі гэты правапіс…

МН:
Але, спадару Андрэй, дагэтуль “Наша Ніва” выходзіла ўсё-ткі тарашкевіцай. Тобок не было такой праблемы да таго, як вас вярнулі ў распаўсюд?

АС: – Гэтае рашэнне далося нам няпроста. Яно было прынятае ў сувязі з тым, што газета вярталася ў сістэму дыстрыбуцыі праз кіёскі “Белсаюздруку” і праз “Белпошту”. У той сітуацыі, калі мы атрымалі карт-бланш на павелічэнне накладу, на магчымасць распаўсюджваць незалежную інфармацыю, чаго вельмі бракуе нашаму грамадству, мы вырашылі пайсці на такі крок.

МН: Спадару Зміцер, тарашкевіца і наркамаўка, ці класічны і ўнармаваны беларускі правапіс – гэта фактычна толькі правапісы, так? Розніца толькі арфаграфічная. Але пры гэтым у “Расейска-беларускім слоўніку”, найбольш папулярным перавыданні слоўнікаў пад рэдакцыяй Кандрата Крапівы ды Якуба Коласа, няма слова “асадка”, “заўзятар” і г.д. У Менску ў аўтобусах ды тралейбусах мы чуем “астановачныя пункты”, “вадзіцель”, на вакзале чуем “пуці” і г.д. Дык ці ёсць усё-ткі лексічная розніца?

ЗС: – Вы закранулі вельмі балючае пытанне – вось гэтай блытаніны. Што такое тарашкевіца? У вузкім сэнсе, гэта класічны правапіс, гэта толькі правапіс – інакш кажучы, арфаграфія і аніяк не лексіка. Тое, што не прымаюцца новыя словы ў слоўніках, дык, ведаеце, там нават слова “спадар” няма. Выйшаў самы новы слоўнік – “Беларускі арфаграфічны слоўнік”, выдадзены Акадэміяй навук 8 месяцаў таму. Там няма слоў “чытацкі”, “глядацкі”. Гэта ўсё нізкая кваліфікацыя тых, хто гэты слоўнік рабіў.

МН:Ну а “вадзіцель” ці “астановачныя пункты” – гэта ж, пэўна, наўмысна?

ЗС:
– Не трэба блытаць класічны правапіс, запачаткаваны Тарашкевічам, і лексічныя сродкі мовы. Некаторыя пачуюць словы “актор”, “медычны” і кажуць: гэта тарашкевіца! Вазьміце слоўнік пад рэдакцыяй Крапівы, ужо двойчы перавыдадзены! Там Вы пабачыце гэтыя словы! Іншая рэч, што яны адціснутыя на перэферыю. Да прыкладу, слова “карандаш” перакладаюць як? Першым па-беларуску будзе слова… “карандаш”! І праз коску – “аловак”. Інакш кажучы, нават калі слоўнікі і дазвалялі выкарыстоўваць нармальныя беларускія словы, усё роўна на практыцы ў выдавецтвах ды рэдакцыях за савецкім часам была практыка браць менавіта першае слова, бо яно бліжэйшае да расейскай мовы і ніхто не пакарае тады. І такім чынам утварылася такая ўява, што ў беларускай мове значна менш беларускіх словаў – у савецка-беларускай мове – чым у слоўніках.

Таму не трэба гэтыя паняткі блытаць. Слова “заўзятар” такое ж беларускае, як і любое іншае беларускае слова. А “вадзіцель” – відавочны русізм. Але тарашкевіца, як гэта шмат хто сёння разумее, — гэта не тое самае, што і несавецкая традыцыя.

МН:
І вяртаючыся да прычынаў наркамаўкі ці тарашкевіцы. Спадару Андрэй, вы пазіцыянуеце сябе як пасмлядоўнікаў тае “Нашае Нівы” ад 1904 году, якая грунтуецца на нацыянальнай ідэі. Ці не быў пераход да нармалізаванай за саветамі правапіснай сістэмы пэўнай здрадай?

АС:
– На наступны дзень пасля пераходу на “школьны” правапіс я быў на сустрэчы ў Горадні, дзе прысутнічала каля сотні чалавек. І я чакаў дыскусіі на гэтую тэму. Але ніхто з прысутных не задаў мне гэтага пытання. І я сам быў здзіўлены, наколькі спакойна нашыя чытачы ўспрынялі гэты пераход. І я не лічу, што адыход ад класічнага правапісу быў здрадай нашым прынцыпам.

МН:
Спадару Валер, дык можа і сапраўды не варта мяшаць у галовах людзей ды перайсці на супольны правапіс, каб не ствараць падвойных стандартаў? Бо людзі сапраўды часам думаюць, што гэта папросту памылкі.

ВБ:
– Мы, дзеячы культуры, вялікія, дробныя і сярэднія, мусім выкарыстоўваць сёння любую аказію, каб прыцягнуць увагу грамадства да праблематыкі беларускай мовы. І цяпер, нарэшце, беларускі рэжым даў нам цудоўную магчымасць, калі нашыя ўнутраныя гетаізаваныя дэбаты могуць трапіць у сферу грамадскага зацікаўлення. Таму, на мой погляд, зараз сітуацыя вельмі спрыяльная для таго, каб беларускае грамадства ў той частцы, якая паняцця не мае пра існаванне дзвюх правапісных сістэм унутры беларускай мовы, нарэшце, пра іх даведалася.

МН:На гэтым я прапаную перайсці ад праблемы правапісу да праблемы выкарыстання і распаўсюду беларускай мовы. 1 верасня распачаўся навучальны год, у якім яшчэ менш вучняў будзе вучыцца на роднай мове.

АДУКАЦЫЯ ПА-БЕЛАРУСКУ

Шасцігадовая Ялінка – адзіная ў 364-тысячным Магілёве вучаніца, якая будзе атрымліваць адукацыю на роднай мове.

ЯЛІНКА САЛАЎЁВА, ВУЧАНІЦА БЕЛАРУСКАМОЎНАГА КЛАСУ:

«Я іду ў першую школу і буду вучыцца па-беларуску».

Змаганне за гэта бацькі Ялінкі, Зміцер і Надзея Салаўёвы, пачалі яшчэ ў красавіку. Рыхтавалі і дачку.

НАДЗЕЯ САЛАЎЁВА, МАЦІ:

«Мы папросту ёй тлумачылі: маўляў, Яліначка, ты будзеш вучыцца па-беларуску, на сваёй роднай мове. А ўсе астатнія дзеткі будуць вучыцца па-расейску».

Аднакласнікаў у Ялінкі Салаўёвай мусіла б быць прынамсі два. Аднак бацькі, якія таксама дамагаліся беларускамоўнай адукацыі для сваіх дзяцей, у выніку адступілі перад невялікаю колькасцю вучняў будучага класу. Але, як запэўніваюць у аддзеле адукацыі Магілёўскага гарвыканкаму, сацыялізацыю для Ялінкі мае забяспечыць агульная група падоўжанага дня, а таксама заняткі па вузкапрофільных прадметах, гэткіх, як выяўленчае мастацтва і фізкультура, – супольна з іншымі класамі, а таму па-расейску.

СЯРГЕЙ КАЗЛОЎ, АДДЗЕЛ АДУКАЦЫІ ГАРВЫКАНКАМУ, МАГІЛЁЎ:

«Я не лічу, што гэта нейкі экстравагантны выпадак. Гэта нармальны працоўны момант. Што датычыць сацыялізацыі, то дзіця не адасобленае ад калектыву».

Усяго ў Беларусі за парты 1 верасня селі больш за 90 тыс. школьнікаў. Толькі 18 % з іх атрымліваюць веды па-беларуску. І такой магчымасці не атрымалі вучні, напрыклад, Горадні, Ваўкавыску і Глыбокага, дзе сёлета няма ніводнага беларускамоўнага класу. Таксама зачынілася адзіная беларуская група садка ў Магілёве – не знайшлося бацькоў, якія б хацелі аддаць туды сваіх сыноў і дачок. Агулам жа дзяцей, якія будуць навучацца па-беларуску, сёлета паменела на 1 %.

МН:Спадару Зміцер, калі пытаешся ў бацькоў: “Чаму Вы не хочаце аддаваць дзяцей у беларускамоўныя класы?” – яны называюць, у прынцыпе, не ідэалагічныя, а вельмі практычныя прычыны. Кажуць, што няма беларускамоўных ВНУ, што цяжка здаваць цэнтралізаванае тэставанне па-беларуску і г.д. Гэтыя прычыны можна зразумець. Пытанне ў тым, што ж зрабіць, каб бацькі ўсё-ткі аддавалі сваіх дзяцей у беларускамоўныя школы?

ЗС: – Падзялюся сваім досведам, бо ўсе мае чацвёра дзяцей атрымлівалі і атрымліваюць адукацыю па-беларуску. Дык вось гэта патрабуе ад кожнага канкрэтнага чалавека вялікай мужнасці і паслядоўнасці – ад бацькі і маці. Калі яны настолькі патрыёты Бацькаўшчыны, што гатовыя прыняць усе непрыемнасці ды папрокі і пераадолець усе бар’еры, то ўсё-ткі ім удасца выхаваць дзіця па-беларуску.

МН: Спадару Андрэй, а што могуць зрабіць, на Вашую думку, медыі?

АС:
– Найперш медыі мусяць усяляк прапагандаваць ідэю стварэння нацыянальнага ўніверсітэту. Бо і сапраўды ў вельмі практычнай плашчыні ляжыць гэтая праблема. Людзі не аддаюць дзяцей у беларускія класы, бо няма нацыянальнага ўніверсітэту, дзе выкладанне вялося бы па-беларуску.

МН:Спадару Валер, можа маеце што дадаць да прапановаў?

ВБ: – Ну, насамрэч гэта больш комплекснае пытанне. Да прыкладу, у дарэвалюцыйнай Літве таксама не было нацыянальнага ўніверсітэту ў Коўні, але навучанне літоўскіх дзетак, часам нават у канспірацыйных умовах, вялося на літоўскай мове. У аснове такіх уяўленняў ляжаць расейскія каланіяльныя ідэі пра беларускую мову і культуру як пра непаўнавартыя, пра беларусаў – як пра недачалавекаў. Гэтыя ідэі транслююцца і дзяржаўнай прапагандысцкай машынай, і рознымі дзеячамі з прыватнага сектару – прыгадайма хаця бы мінеральную ваду ды гарэлку “Бульбашъ”.

Беларускае грамадства, яго актыўная частка, зараз стаіць сапраўды перад неабсяжным выклікам: як, з аднаго боку, змяніць настроі беларускага грамадства ў пранацыянальны бок, а з другога боку – не застацца толькі ў трашчыні гаварыльні, а будаваць такія праекты, як беларуская сярэдняя школа, беларускі ліцэй ды нацыянальны ўніверсітэт.

МН: А ці ёсць ідэі як гэта рэалізаваць?

ВБ:
– Як сведчыць досвед апошніх 15 гадоў, беларускамоўны беларускі нацыянальны ўніверсітэт немагчымы пры дапамозе беларускага рэжыму. Ён магчымы толькі ў вострай канфрантацыі з тымі людзьмі, якія хочуць кіраваць бясконца нашай краінай і дзеля гэтага робяць усё дзеля знішчэння жывой беларускай культуры. Гэта адзіны рэцэпт, адзіны метад, апрабаваны ўжо агнём барацьбы.

МН:Дзякуй вам вялікі за размову!

 

tydzen-abjektyu.livejournal.com