З аднаго боку, дзяржава на рэальнай конкурснай аснове павінна стымуляваць фармаванне прадуктыўна працуючых творчых калектываў, з другога боку – стымуляваць падатковымі інструментамі прадпрыемствы на пачатковых стадыях укаранення высокатэхналагічных распрацовак. Толькі так можна праверыць, ці існуе «зачын» у беларускай навукі.
Закон Рэспублікі Беларусь «Аб асновах дзяржаўнай навукова-тэхнічнай палітыкі» так вызначае базавы тэрмін: «дзяржаўная навукова-тэхнічная палітыка – неад’емная частка сацыяльна-эканамічнай палітыкі Рэспублікі Беларусь, якая ўключае ўсталяваныя гэтым Законам асноўныя мэты, прынцыпы, напрамкі і спосабы ўздзеяння дзяржавы на суб’екты навуковай, навукова-тэхнічнай і інавацыйнай дзейнасці, парадак паміж суб’ектамі навуковай, навукова-тэхнічнай і інавацыйнай дзейнасці».

Разгледзім адзін з асноўных прынцыпаў фармавання і рэалізацыі дзяржаўнай навукова-тэхнічнай палітыкі, выкладзеных у артыкуле таго ж Закона з мэтай усталявання іх адпаведнасці рэальнай практыцы: прынцып дзяржаўнай падтрымкі фундаментальных і прыкладных даследаванняў.

Няма сумневу ў значэнні гэтага прынцыпу. Пытанне толькі ў тым, што, мяркуючы па прыярытэтных напрамках навукова-тэхнічнай дзейнасці ў Рэспубліцы Беларусь, акцэнт зроблены не на фундаментальныя навуковыя даследаванні, г.зн. «Тэарэтычныя i (або) эксперыментальныя даследаванні, накіраваныя на атрыманне новых ведаў аб асноўных заканамернасцях развіцця прыроды, чалавека, грамадства, штучна створаных аб’ектаў», а на прыкладныя навуковыя даследаванні – накіраваныя на прымяненне вынікаў фундаментальных навуковых даследаванняў для дасягнення канкрэтных практычных мэтаў. Прэзідэнт на сустрэчы з навуковай грамадскасцю 24.11.2011 г. сказаў, што ў Беларусі ўсю навуку разгарнулі ў бок вытворчасці. 86% сродкаў, што выдзяляюцца на фінансаванне даследаванняў, накіроўваецца на прыкладныя распрацоўкі. Такога істотнага павароту навукі да практыкі няма больш ні ў адной з краін СНД

Зразумела імкненне кіраўнічых органаў абаперціся на навуку і «матэрыялізаваць» прывабныя лозунгі пра «навукаёмістасць» і «інавацыйнасць» у выглядзе рэальнага эканамічнага эфекту.

Аднак гэтага чамусьці не адбываецца, гэта значыць эфект відавочна недастатковы. У чым жа справа? – пытаецца Прэзідэнт. «Чаму Беларусь пры захаванай і нават прымнажэнні з савецкіх часоў інфраструктуры навукі, яе стабільным дзяржаўным фінансаванні, шматтысячнай арміі акадэмікаў, дактароў і кандыдатаў ня можа вырвацца ў лідэры па вытворчасці высокатэхналагічнай прадукцыі?».

Паспрабуем выказаць здагадку, што парушэнне балансу паміж фундаментальнымі і вытворнымі ад іх – прыкладнымі даследаваннямі – з’яўляецца адной з найважнейшых дэтэрмінантаў склаўшайся сітуацыі. Прычыны, якая мае (як і ўсе чыннікі ў сацыяльнай жыцця) сістэмны характар. Тут мы можам выявіць практычна ўвесь «набор», згаданых ў выступе вышэйшай службовай асобы: праблемы падрыхтоўкі навуковых кадраў, іх атэстацыі (дзейнасць вучоных саветаў і ВАКа), структуры і эфектыўнай арганізацыі навукі.

Навуковае асяроддзе, каб спараджаць буйных навукоўцаў, якія толькі і могуць выдаць перспектыўную ідэю, мае патрэбу ў пэўнай канцэнтрацыі. Наўрад ці хтосьці возьме на сябе адказнасць (нават у асяроддзі навукоўцаў) вызначыць статыстычна, якой павінна быць ступень гэтай канцэнтрацыі. Відавочна толькі, што гэта мусіць быць пэўная насычанасць прафесійнай групы кваліфікаванымі спецыялістамі: кандыдатамі і дактарамі навук. Ясна, што на няўробленым полі цяжка ўзысці высокаўраджайным збожжавым.

Як жа ідзе справа з навуковым патэнцыялам? Агульная колькасць навуковых і навукова-педагагічных работнікаў складае каля 15,5 тыс. чалавек, у тым ліку 900 дактароў навук і больш за 5800 – кандыдатаў навук. Эфектыўнасць падрыхтоўкі гэтых найбольш кваліфікаваных спецыялістаў прыкметна зніжаецца, чаго відавочна не адбывалася б, калі б існавала «мода на вучоную ступень», аб якой казаў Аляксандр Лукашэнка. Напрыклад, сярэдняя эфектыўнасць аспірантуры ў НАН складае 6%, а па Міністэрству адукацыі 4%. Колькасць навукоўцаў, якім была прысуджаная ступень доктара навук, скарацілася з 116 у 2005 г. да 45 у 2010 г. і ў бягучым 2011 за тры кварталы склала 28 чалавек. Між тым Міністэрства адукацыі ацэньвае штогадовую патрэбнасць у простым узнаўленні высокакваліфікаваных кадраў у колькасці 60-70 дактароў навук і 400-450 кандыдатаў навук.

З пералічаных фактаў выцякае несуцяшальная выснова: памяншаецца ня толькі колькасць найбольш кваліфікаваных навукоўцаў, але і зніжаецца матывацыя, гэта значыць рухаючы фактар ​​навуковага пошуку. Гэта, відавочна, перш за ўсё датычыцца моладзі, якая ў найбольшай ступені адчувае на сабе цяжкасці бягучага моманту, пачынаючы ад неабходнасці адрывацца ад галоўнай справы на дадатковыя заробкі і заканчваючы цяжкасцямі ўстанаўлення прафесійных кантактаў (удзел у канферэнцыях, праектах і стажыроўках у найбольш прасунутых заходніх навуковых цэнтрах). Немалаважным уяўляецца пытанне аб патэнцыйнай міграцыі. Па дадзеных Інстытута сацыялогіі НАН Рэспублікі Беларусь (даследаванне праведзена ў лістападзе – снежні 2006 г.), жаданне выехаць за мяжу выказалі 23,5% апытаных навукоўцаў, у тым ліку: 17,7% хацелі б з’ехаць працаваць за мяжу па кантракце і 5, 8% – хацелі б з’ехаць за мяжу назаўсёды.

Асноўнымі матывамі патэнцыйнай міграцыі для працы па кантракце былі: прафесійныя інтарэсы (57,1%), нізкая сацыяльная і матэрыяльная ацэнка навуковай працы ў роднай краіне (46,4%) і немагчымасць забяспечыць сабе годнае жыццё на радзіме (42,9%). Найбольш прывабнымі былі названыя Германія, ЗША, Вялікабрытанія. Хоць даследаванне было праведзенае роўна 5 гадоў таму, яго вынікі маюць не толькі гістарычную цікавасць.

Па-першае, 2006-2010 гг. былі найбольш спрыяльнымі з пункту гледжання сацыяльна-эканамічнага развіцця ў краіне. Гэта цалкам тлумачыць параўнальна невысокі ўзровень патэнцыйнай міграцыі. Сітуацыя ў 2011 г. зусім іншая. Няма чаго праводзіць апытанні для таго, каб выказаць здагадку, што міграцыйныя настроі ўзраслі. Па-другое, структура і прыярытэтнасць матываў як нельга больш дакладна выказваюць стан розумаў навукоўцаў. Дастаткова праглядзець бягучую прэсу або пагаварыць з навуковымі работнікамі.

Фінансаванне беларускай навукі на дадзены момант складае менш за 1% ад ВУП, што лічыцца пагрозлівым для захавання навукова-тэхнічнага патэнцыялу краіны. І зноў ужо якую пяцігодку ўлады абяцаюць павысіць унутраныя затраты на навуковыя даследаванні і распрацоўкі да 2,5-2,9% ад ВУП. Крызіс татальна панізіў у 2-3 разы ўзровень рэальных даходаў насельніцтва, у тым ліку навукоўцаў. Натуральна, гэта мусіла было адбіцца на іх матывацыі.

У дадзеным кантэксце патрабаванні павысіць «аддачу» і прапановы змяніць арганізацыйную структуру навукі ўспрымаюцца, мякка кажучы, стрымана. Тым больш, што ў якасці планкі дасягненняў задаецца абагульнены «сусветны ўзровень», які неабходна рэальна падрыхтаваць. Гэта можа быць вынікам карпатлівай працы і не толькі ў рэжыме дастатковага фінансавання, але і па захаванню і ўмацаванню ў новых умовах прэстыжу фундаментальных даследаванняў ва ўсіх галінах навукі. Неабходна адмовіцца ад залішняга адміністравання ў сферы навукі, так як яна гістарычна грунтавалася на самаарганізацыі, а рацыянальная ўважлівая падтрымка навуковай супольнасці з боку дзяржаўных інстытутаў будзе вернутая сто разоў. Што ж тычыцца “прасоўвання карысных распрацовак у жыццё”, то яно павінна быць надзейна гарантавана дзяржавай.

З аднаго боку, дзяржава на рэальнай конкурснай аснове павінна стымуляваць фармаванне прадуктыўна працуючых творчых калектываў, з другога боку – стымуляваць падатковымі інструментамі прадпрыемствы на пачатковых стадыях укаранення высокатэхналагічных распрацовак. Толькі так можна праверыць, ці існуе «зачын» у беларускай навукі.