Загадчык кафедры міжнародных адносін Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь крытыкуе судовую сістэму Нарвегіі і сістэму каштоўнасцяў у ЕС.

 

17 красавіка абвінавачванаму ў забойстве 77 суграмадзян Андэрсу Берынгу Брэйвіку далі магчымасць выступіць з доўгай прамовай у сваю абарону, якая стала больш палітычнай заявай, чым судовай прамовай. Яе змест тут жа патрапіў у інтэрнэт і стаў тэмай для абмеркавання дзясяткамі мільёнаў грамадзян — як Еўрасаюза, так і іншых краін. З асноўных палажэнняў выступа выразна відаць, што спекуляцыі аб стане бессвядомасці Брэйвіка не больш чым спроба не дапусціць магчымасці падобнай прамовы і яе грамадскага абмеркавання. Спроба правалілася. З прамовы можна зразумець, што Брэйвік цалкам пры свядомасці, цудоўна ведае асаблівасці судовай сістэмы сваёй краіны, заканамернасці функцыянавання глабальных сродкаў масавай інфармацыі і звярнуўся да масавага забойства людзей як да сродку прыцягнення ўвагі і раскруткі сваіх палітычных перакананняў.

У кожным яго ўчынку прасочваецца відавочная логіка. Усяляк выступаючы супраць мусульман і іх прыезду ў краіны Еўрасаюза на пастаяннае месца жыхарства, ён атакаваў не мусульман, якія прыехалі ў Нарвегію, а этнічных нарвежцаў па зусім канкрэтных прычынах. Ён разумеў, што забойства імігрантаў з краін ісламу пазбаўлена сэнсу, паколькі прыехаць яны змаглі з-за асаблівасцяў палітычнай сістэмы ЕС і Нарвегіі, і менавіта гэтыя палітычныя сістэмы былі сапраўднай мэтай нападу Брэйвіка, менавіта іх ён імкнуўся скампраметаваць і змяніць. Брэйвік атакаваў па ідэалагічных прычынах. Першы тэракт — выбух ля комплексу ўрадавых будынкаў у цэнтры сталіцы — павінен быў скампраметаваць здольнасць урада абараніць не толькі сваіх грамадзян, але і самога сябе. Другі тэракт — расстрэл у моладзевым лагеры кіруючай Нарвежскай працоўнай партыі — быў накіраваны на моладзевы лагер як элемент ідэалагічнай машыны гэтай партыі. Прадстаўляючы правых нацыяналістаў, што канкурыруюць за ўладу, ён імкнуўся запалохаць гэтым расстрэлам сваіх палітычных апанентаў з кіруючай партыі. Ён таксама разумеў, што забойства прыезджых не здольна так ускалыхнуць грамадскую думку, як масавае забойства карэнных жыхароў. Брэйвік дасягнуў сваіх мэт і цяпер з гонарам заяўляе, што рэалізаваў цудоўны план баявой аперацыі, першы з часоў Другой сусветнай вайны.

Адметна, што напад Брэйвіка на суграмадзян пад лозунгам барацьбы з мультыкультуралізмам учынены ўслед за заявамі аб правале мультыкультуралізму з вуснаў лідараў найбуйнейшых краін Еўрасаюза. Магчыма, што такім радыкальным шляхам тэрарыст хацеў падтрымаць гэты пункт гледжання і ў малых краінах ЕС. А чаму б і не, калі (з яго пункту гледжання) учыніць падобныя маштабныя злачынствы можна адносна беспакарана?

Відавочна, што Брэйвік разлічваў, што ў любым выпадку ён здолее здацца і застацца жывым, каб зрабіць сябе рупарам сваіх палітычных поглядаў. Так і выйшла. Брэйвік па-майстэрску выкарыстоўвае слабасці паліцэйскай і судовай сістэмы Нарвегіі для прапаганды сваіх радыкальных поглядаў і ўчынкаў. Ён адкрыта кпіць з максімальнага зняволення ў 21 год, што яму пагражае, называючы яго “смяхотным”. І праўда, пры 77 забітых максімальным пакараннем будзе тры з невялікім месяцы за кожнае перарванае жыццё. Для параўнання: некалькі гадоў назад у ЗША эмігранту, які застрэліў дзіка ў лесапарку, далі 7 гадоў турмы. А сістэма каштоўнасцяў у ЕС іншая: тры месяцы — за аднятае чалавечае жыццё. Сам Брэйвік дае падказку нарвежскім заканадаўцам, што сапраўды сур’ёзным пакараннем за свае злачынствы лічыў бы пакаранне смерцю. Пры іншай судовай сістэме і пры наяўнасці ў Нарвегіі смяротнага пакарання за тэрарызм ісці на падобную акцыю Брэйвіку было б бессэнсоўна. Уявім, што суд прайшоў бы максімальна хутка, рэкламаваць свае экстрэмісцкія погляды, выступаючы ў прысутнасці прэсы, Брэйвіку б не далі, а пасля смяротнага пакарання гэта было б і немагчыма зрабіць. Быў бы тады Брэйвіку сэнс учыняць свае смяротныя акцыі?

Сёння сітуацыя складваецца такім чынам, што нават пры прысудзе з вынясеннем максімальнага пакарання Брэйвік ва ўзросце 53 гадоў апынецца на волі. Пры гэтым умовы ў нарвежскай турме (улічваючы шматгадовыя намаганні нарвежскіх праваабаронцаў, якія турбуюцца аб змякчэнні побыту няшчасных зняволеных) цяжкімі назваць ніяк нельга. У многіх краінах Афрыкі людзі на волі жывуць нашмат горш. Усе гады зняволення тэрарыст будзе займацца спортам, каб захаваць добрую фізічную форму, даваць інтэрв’ю прэсе і перапісвацца з захопленымі аднадумцамі. Разумныя людзі ў выніку пры такім сімвалічным пакаранні не здзівяцца новым тэрактам падобнага тыпу ў Еўрасаюзе. А апынуўшыся на волі, Брэйвік, хутчэй за ўсё, падрыхтуе і выдасць велізарным тыражом мемуары, атрымаўшы добры ганарар, які зробіць яго жыццё нашмат больш камфартабельным, чым да злачынства. А родныя 77 ахвяр будуць бяссільна сціскаць зубы, гледзячы на перамогу дэмакратыі, здольнай абараніць правы забойцы нашмат лепш, чым правы яго ахвяр.

Сяргей Кізіма – загадчык кафедры міжнародных адносін Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь,  доктар палітычных навук

Меркаванне, выкладзенае ў матэрыяле, з’яўляецца аўтарскай пазіцыяй.