Новая кніжная акцыя “ARCHE”. Да 28 чэрвеня 2012г. можна замовіць чатыры кнігі прадстаўнікоў беластоцкай школы беларускай гістарыяграфіі Яўгена Мірановіча і Алега Латышонка.

 

У 1944 г. рашэннем Сталіна  Беласточчына была аддадзеная Польшчы. З той пары Беларусь з Беласточчынай лучыць (і будзе лучыць, пакуль наша краіна не ўвойдзе ў ЕС) толькі супольная традыцыя і этнічнае паходжанне яе насельнікаў, але не тэрыторыя. Падарожжа паміж Беластокам і Гародняй, адлегласць паміж якімі складае ўсяго 70 км., часам забірае 10 і болей гадзін.

На шчасце, і амаль праз 70 пасля сталінскага рашэння Беласток застаецца важным беларускім інтэлектуальным цэнтрам. У тамтэйшым універсітэце ёсць кафедра беларускай культуры, выдаецца беларуская прэса, працуе беларускае радыё.

Не адзін дзясятак гадоў існуе беластоцкая школа беларускай гістарыяграфіі, асноўныя прадстаўнікі якой – Алег Латышонак і Яўген Мірановіч – стаўшы прафесарамі і дактарамі гістарычных навук, працуюць у Інстытуце гісторыі Беластоцкага ўніверсітэта.

Беластоцкая школа беларускай гістарыяграфіі – самая заходняя як геаграфічна, так і інтэлектульна. Яе ўдзельнікі атрымалі якасную заходнюю профільную адукацыю. Напрыклад,  Алег Латышонка скончыў гістфак Ягелонскага ўніверсітэта ў Кракаве.

У рамках кніжнай акцыі прапануюцца чатыры кнігі нашых беластоцкіх гісторыкаў.

Кніга Алег Латышонка і  Яўгена Мірановіча “Гісторыя Беларусі з сярэдзіны ХVІІІ ст. да пачатку ХХІ ст.” была напісана па заказе польскага ўраду для тых навучальных устаноў у Польшчы (найперш ліцэяў), дзе выкладаецца беларуская гісторыя. Выдаючы кнігу па-беларуску (яна мае 368 старонак фармату А4), аўтары пашырылі яе часавыя рамкі і адаптавалі яе да беларускага чытача. Гэтая кніга прэзентуе сінтэтычны выклад нашай гісторыі ад сярэдзіны ХVІІІ ст. і часу, калі ўладу ў краіне ўзурпаваў Аляксандр Лукашэнка.  Выданне гэтае багата ілюстраванае, і адрасаванае найперш моладзі – старшым школьнікам і студэнтам – якія вучаць беларускую гісторыю. Дзякуючы лёгкай мове, прадуманай структуры, шырокай эрудыцыі, ясным ідэям яно будзе карысным і ўсім іншым аматарам нашай мінуўшчыны. Яе поўны змест глядзі ніжэй.

Кніга Алега Латышонка “Жаўнеры БНР” (370 старонак фармату А4) выйшла ўжо другім выданнем. Дзякуючы нязвыкласці і вастрыні тэмы першы наклад кнігі разыйшоўся за год. (Дарэчы, з рэгіёнаў прыходзілі весткі, што супрацоўнікі міліцыі і КДБ на месцах канфіскоўвалі выданне, прачытваючы яго назву як “Жаўнеры БНФ”.) Кніга апавядае, як беларусы са зброяй у руках баранілі ідэю беларускай незалежнасці ў 1917-1923 гадах. Паводле аўтарскіх падлікаў, не менш 11 тыс. беларусаў ваявалі на розных франтах Усходняй Еўропы за незалежнюю Беларусь. Аснову кнігі склала кандыдацкая дысертацыя Алега Латышонка, абароненая ў 1995 годзе ў Торуньскім унівесітэце “Беларускія вайсковыя фармаванні: 1917—1923 гады”. Кніга багата ілюстраваная, у тым ліку ўнікальнымі каляровымі ілюстрацыямі. Яе поўны змест дадаецца ніжэй.

У рамках акцыі прапануецца яшчэ два выданні. Першая з іх, кніга Алега Латышонка “Беласток-Полацак” (220 старонак фармату А4),  апавядае пра жыццё беларусаў у Польшчы, а таксама пра беларускі сучасны беларускі нацыяналізм і геапалітыку (“Гантынгтан, правераны часам”, “Беларусь і постсавецкія краіны ў канфлікце цывілізацыяў”). Кніга Яўгена Мірановіча «Беларусы ў Польшчы (1918-1949)» (152 ст. фармату А4) не прысвечана толькі беластоцкім беларусам. Задача гэтай працы была больш амбітная –  прааналізаваць генезіс беларускага нацыянальнага руху, прасачыць дзейнасць яго актывістаў у Заходняй Беларусі (1918–1939), а таксама пад савецкай і нямецкай акупацыяй  (верасень 1939 г. — чэрвень 1941; чэрвень 1941 г. — ліпень 1944 г.). Толькі заключная частка кнігі гаворыць пра колькасць і размяшчэнне беларусаў у Польшчы пасля Другой сусветнай вайны, іх эканамічнае становішча, палітычныя ўмовы нацыянальнага жыцця, адносіны беларусаў да польскай дзяржавы і народу, праблемы асветы на роднай мове, і т.д. Адзначым, што арыгінальнае выданне гэтай кнігі на польскай мове выйшла ў прэстыжным варшаўскім выдавецтве Польскай акадэміі навук.

Увага: цяпер усе гэтыя кнігі можна замовіць у рамках акцыі! Для гэтага належыць даслаць электронны ліст на адрас dastauka@arche.by. Кошт чатырох выданняў разам з дастаўкай79 тыс. Замаўляючы кнігі, у полі «Тэма» пазначайце «Беластоцкі бенефіс», а таксама свае дакладныя каардынаты: паштовы адрас, індэкс, прозвішча і ініцыялы, і тэлефон для камунікацыі. Акцыя дзейнічае да 28 чэрвеня.

Замова паасобных публікацый у рамках акцыі не дапускаецца. Афэрта дзейнічае толькі ў межах Рэспублікі Беларусь.


Дадатак 1. Змест кнігі Алега Латышонака і Яўгена Мірановіча “Гісторыя Беларусі з сярэдзіны ХVІІІ ст. да пачатку ХХІ ст.

Зьмест

Слова да беларускага чытача …………………………………………………………………………….. 14

Ад аўтараў ……………………………………………………………………………………………………….. 16

Разьдзел І ……………………………………………………………………………………………………………… 18

Беларусь у сярэдзіне ХVІІІ стагодзьдзя ……………………………………………………………… 18

Краіна і людзі …………………………………………………………………………………………………… 18

Сацыяльная структура………………………………………………………………………………………. 18

Гаспадарка ……………………………………………………………………………………………………….. 20

Раньняе Асьветніцтва ……………………………………………………………………………………….. 20

Кіраваньне Аўгуста ІІІ………………………………………………………………………………………. 21

Разьдзел ІІ ……………………………………………………………………………………………………………. 22

Палітычная дэстабілізацыя ……………………………………………………………………………….. 22

Сямігадовая вайна ……………………………………………………………………………………………. 22

Рэформа і пераварот у Расеі ……………………………………………………………………………… 22

Барацьба за польскі трон ………………………………………………………………………………….. 23

Рэформы Кацярыны ІІ і Станіслава Аўгуста ……………………………………………………… 23

Дысыдэнцкая справа ………………………………………………………………………………………… 24

Барская канфэдэрацыя ……………………………………………………………………………………… 24

Першы падзел Рэчы Паспалітай ……………………………………………………………………….. 25

Разьдзел ІІІ …………………………………………………………………………………………………………… 26

Беларусь паміж падзеламі …………………………………………………………………………………. 26

Прыняцьце расейцамі ўлады над анэксаванымі землямі ……………………………………. 26

Інтэграцыя Рэчы Паспалітай …………………………………………………………………………….. 26

Міжканфэсійныя адносіны на землях, далучаных да Расеі ………………………………… 27

Справы ўніятаў і праваслаўных у Рэчы Паспалітай …………………………………………… 27

Адукацыя …………………………………………………………………………………………………………. 28

Гаспадарка ……………………………………………………………………………………………………….. 30

Разьдзел ІV …………………………………………………………………………………………………………… 32

Часы вялікіх рэформаў і чарговых падзелаў………………………………………………………. 32

Рэформы Вялікага сойму ………………………………………………………………………………….. 32

Канстытуцыя 3 траўня………………………………………………………………………………………. 32

Таргавіцкая канфэдэрацыя ……………………………………………………………………………….. 33

Другі падзел …………………………………………………………………………………………………….. 33

Паўстаньне Касьцюшкі …………………………………………………………………………………….. 34

Трэці падзел Рэчы Паспалітай ………………………………………………………………………….. 35

Культура разьвітага Асьветніцтва ……………………………………………………………………… 36

Разьдзел V …………………………………………………………………………………………………………….. 38

Пад шум напалеонаўскіх войнаў ………………………………………………………………………. 38

Пад прускім і аўстрыйскім панаваньнем …………………………………………………………… 38

Цараваньне Паўла І …………………………………………………………………………………………. 38

Адбудова Польшчы ў Беларусі ………………………………………………………………………….. 39

Беластоцкая вобласьць ……………………………………………………………………………………… 39

Літоўская і беларуская карта …………………………………………………………………………….. 41

Вайна 1812 г. Францускае наступленьне……………………………………………………………. 42

Уладкаваньне Літвы і Беларусі …………………………………………………………………………. 42

Адступленьне Напалеона ………………………………………………………………………………….. 43

Венскі кангрэс ………………………………………………………………………………………………….. 44

Разьдзел VІ …………………………………………………………………………………………………………… 45

Гаспадарка ў пяцідзесяцігодзьдзе пасьля Вялікай вайны …………………………………… 45

Ваенныя страты ……………………………………………………………………………………………….. 45

Сельская гаспадарка …………………………………………………………………………………………. 45

Прамысловасьць ………………………………………………………………………………………………. 46

Гарады …………………………………………………………………………………………………………….. 47

Агульны стан гаспадаркі …………………………………………………………………………………… 48

Разьдзел VІІ ………………………………………………………………………………………………………….. 49

Асьвета ў 1–й палове ХІХ ст. — ад палянізацыі да русіфікацыі ………………………….. 49

Куратар Чартарыскі ………………………………………………………………………………………….. 49

Віленскі ўнівэрсытэт …………………………………………………………………………………………. 49

Беларускае акадэмічнае кола …………………………………………………………………………….. 49

Полацкая акадэмія ……………………………………………………………………………………………. 50

Паступовая ліквідацыя Віленскага ўнівэрсытэту ……………………………………………….. 50

Першая сельскагаспадарчая вышэйшая школа ………………………………………………….. 51

Сярэдняя адукацыя. Школьная структура і праграмы навучаньня ……………………… 51

Дэпалянізацыя і русіфікацыя адукацыі …………………………………………………………….. 52

Парафіяльныя школы ………………………………………………………………………………………. 53

Нацыянальная праблема …………………………………………………………………………………… 54

Дэпалянізацыя пачатковай адукацыі ………………………………………………………………… 55

Навучаньне габрэйскіх дзяцей ………………………………………………………………………….. 55

Уніяцкія парафіяльныя школы на Беласточчыне ……………………………………………….. 55

Прычыны адукацыйнай адсталасьці …………………………………………………………………. 56

Разьдзел VІІІ ………………………………………………………………………………………………………… 57

Культура Беларусі ў першыя дзесяцігодзьдзі ХІХ ст. ………………………………………….. 57

Аматары славянскай культуры ………………………………………………………………………….. 57

Пачаткі беларусазнаўства …………………………………………………………………………………. 58

Заняпад беларускага пісьменства ………………………………………………………………………. 59

Гістарычныя навукі ………………………………………………………………………………………….. 60

Музыка …………………………………………………………………………………………………………….. 61

Разьдзел ІХ …………………………………………………………………………………………………………… 62

Зьмены сацыяльнай структуры …………………………………………………………………………. 62

Разбор шляхты …………………………………………………………………………………………………. 62

Высяленьне габрэяў зь вёсак у гарады ………………………………………………………………. 62

Спробы паляпшэньня становішча сялян ……………………………………………………………. 63

Сялянская рэформа ў дзяржаўных уладаньнях ………………………………………………….. 64

Адміністрацыйныя зьмены ……………………………………………………………………………….. 65

Разьдзел Х …………………………………………………………………………………………………………….. 66

Скасаваньне Берасьцейскай уніі ……………………………………………………………………….. 66

Барацьба сьвецкага духавенства з ордэнам базыльянаў …………………………………….. 66

Пірава перамога “белых” ………………………………………………………………………………….. 67

Падрыхтоўка да скасаваньня уніі ……………………………………………………………………… 67

Аб’яднаньне Ўніяцкай царквы з Праваслаўнай …………………………………………………. 68

Разьдзел ХІ …………………………………………………………………………………………………………… 70

Паўстанцы, рэвалюцыянэры і кансьпіратары ……………………………………………………. 70

Патаемныя таварыствы …………………………………………………………………………………….. 70

Паўстаньне 1831 году ……………………………………………………………………………………….. 71

Рэпрэсіі пасьля паўстаньня ………………………………………………………………………………. 72

Падпольны рух пасьля паўстаньня 1831 г. ………………………………………………………… 72

“Вясна народаў” у Беларусі ………………………………………………………………………………. 73

Разьдзел ХІІ ………………………………………………………………………………………………………….. 75

Паміж польскай і расейскай культурамі ……………………………………………………………. 75

Этналёгія: навука і палітыка …………………………………………………………………………….. 75

Новая роля літаратуры ……………………………………………………………………………………… 75

Віленскі працэс літаратараў ………………………………………………………………………………. 76

Нацыянальная музыка ……………………………………………………………………………………… 77

Выяўленчае мастацтва ………………………………………………………………………………………. 77

Разьдзел ХІІІ ………………………………………………………………………………………………………… 78

Лібэральны пачатак цараваньня Аляксандра ІІ …………………………………………………. 78

Крымская вайна ……………………………………………………………………………………………….. 78

Пасьлясевастопальская вясна……………………………………………………………………………. 78

Росквіт беларускай літаратуры ………………………………………………………………………….. 78

Пераварот у гістарычнай навуцы………………………………………………………………………. 80

Скасаваньне прыгону ……………………………………………………………………………………….. 80

Разьдзел ХІV …………………………………………………………………………………………………………. 82

Паўстаньне 1863 г…………………………………………………………………………………………….. 82

Ажыўленьне незалежніцкіх настрояў у Царстве Польскім, Літве і Беларусі ………… 82

Стаўленьне расейскіх уладаў да беларускай праблемы ……………………………………….. 83

Паўстаньне ………………………………………………………………………………………………………. 83

Разьдзел ХV ………………………………………………………………………………………………………… 104

Дваццацігодзьдзе пасьля вялікага ўзрушэньня ………………………………………………… 104

Кіраваньне пры надзвычайным становішчы ……………………………………………………. 104

Вёска і маёнтак пасьля сялянскай рэформы …………………………………………………….. 104

Адукацыя у 1860—1880 гг. ………………………………………………………………………………. 105

Разьдзел ХVІ ……………………………………………………………………………………………………….. 107

Новы гаспадарчы краявід ……………………………………………………………………………….. 107

Транспарт і камунікацыі …………………………………………………………………………………. 107

Новыя зьявы ў прамысловасьці ………………………………………………………………………. 107

Устойлівасьць да сусьветнага крызісу ……………………………………………………………… 108

Гарады …………………………………………………………………………………………………………… 109

Глыбокія зьмены ў сельскай таварнай гаспадарцы …………………………………………… 109

Сялянская гаспадарка на парозе рынку …………………………………………………………… 110

Паскарэньне зьменаў у пачатку ХХ ст……………………………………………………………… 111

Рэформа Сталыпіна ………………………………………………………………………………………… 112

Эміграцыя ………………………………………………………………………………………………………. 112

Капітал …………………………………………………………………………………………………………… 113

Гандаль ………………………………………………………………………………………………………….. 114

Разьдзел ХVІІ ……………………………………………………………………………………………………… 115

Палітычнае і інтэлектуальнае жыцьцё пад канец ХІХ ст. ………………………………….. 115

Стагнацыя палітычнага жыцьця ……………………………………………………………………… 115

Першыя народнікі …………………………………………………………………………………………… 115

Беларуская фракцыя “Народнай волі” …………………………………………………………….. 115

Студэнцкія і вучнёўскія гурткі …………………………………………………………………………. 117

Сацыялісты …………………………………………………………………………………………………….. 117

Сіяністы …………………………………………………………………………………………………………. 118

Адукацыя на мяжы ХІХ—ХХ ст.ст. ………………………………………………………………….. 118

Лібэральная беларуская інтэлігенцыя ………………………………………………………………. 120

Новае пакаленьне ў беларускай літаратуры ……………………………………………………… 121

Літаратура на іншых мовах …………………………………………………………………………….. 121

Музыка і выяўленчае мастацтва ……………………………………………………………………… 122

Тэатар і кінэматограф …………………………………………………………………………………….. 122

Разьдзел XVIII …………………………………………………………………………………………………….. 123

Беларускія землі ў 1900—1915 гг……………………………………………………………………… 123

Беларускае насельніцтва ў пачатку ХХ ст. ……………………………………………………….. 123

Узьнікненьне беларускіх палітычных структураў ……………………………………………… 124

Спрэчкі наконт аграрнага пытаньня ……………………………………………………………….. 124

Беларускі рух падчас рэвалюцыі 1905—1907 гг. ……………………………………………….. 124

Арганічная праца ……………………………………………………………………………………………. 125

Расейская і польская рэакцыя на беларускае нацыянальнае адраджэньне ………… 126

Разьдзел ХІХ ……………………………………………………………………………………………………….. 127

Першая ўсясьветная вайна ў Беларусі ……………………………………………………………… 127

У прыфрантавой зоне ……………………………………………………………………………………… 127

Беларускае таварыства дапамогі ахвярам вайны ……………………………………………… 127

Бежанства ………………………………………………………………………………………………………. 128

Пад нямецкай акупацыяй ……………………………………………………………………………….. 128

На ўсход ад лініі фронту …………………………………………………………………………………. 129

Беларускі нацыянальны камітэт ……………………………………………………………………… 130

Вялікая беларуская рада ………………………………………………………………………………….. 131

Праблема беларускага войска ………………………………………………………………………….. 131

Бальшавіцкі пераварот у Беларусі …………………………………………………………………… 132

Разьдзел ХХ ………………………………………………………………………………………………………… 148

Беларуская Народная Рэспубліка …………………………………………………………………….. 148

І Усебеларускі зьезд ………………………………………………………………………………………… 148

Двоеўладзьдзе ў Менску ………………………………………………………………………………….. 148

Перамовы ў Берасьці, змаганьне ў Менску ……………………………………………………… 149

Паварот да незалежнасьці ………………………………………………………………………………. 149

Абвяшчэньне незалежнасьці Беларусі ……………………………………………………………… 150

Барацьба за міжнароднае прызнаньне БНР …………………………………………………….. 151

Разьдзел ХХІ ……………………………………………………………………………………………………….. 152

Беларуская савецкая дзяржаўнасьць ……………………………………………………………….. 152

Бальшавіцкая стратэгія …………………………………………………………………………………… 152

Узьнікненьне Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ……………………… 152

Часовы рэвалюцыйны рабоча–сялянскі ўрад Беларусі ……………………………………… 152

Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Літвы і Беларусі ……………………………………. 153

Бальшавіцкае панаваньне ………………………………………………………………………………. 153

Разьдзел ХХІІ ……………………………………………………………………………………………………… 154

Польска–савецкая вайна. Падзел Беларусі ………………………………………………………. 154

Абяцаньні польскіх правадыроў і беларускія чаканьні ……………………………………… 154

Мірныя прапановы бальшавікоў ……………………………………………………………………… 154

Польская палітыка ў Беларусі (1919—1920 гг.) ………………………………………………… 155

Беларускія палітыкі і польскае панаваньне ……………………………………………………… 155

БССР другі раз ……………………………………………………………………………………………….. 156

Беларускі палітычны камітэт і генэрал Булак–Балаховіч ………………………………….. 156

Слуцкае паўстаньне ………………………………………………………………………………………… 157

“Зялёны дуб” ………………………………………………………………………………………………….. 157

Беларусы і “бунт” Жалігоўскага ……………………………………………………………………… 158

Беларуска–літоўскі саюз ………………………………………………………………………………….. 158

Рыская дамова. Падзел Беларусі ……………………………………………………………………… 158

Разьдзел ХХІІІ …………………………………………………………………………………………………….. 160

Савецкая Беларусь (1921—1939) ……………………………………………………………………… 160

Насельніцтва і тэрыторыя. Юрыдычны статус рэспублікі …………………………………. 160

Грамадзкі і палітычны лад ………………………………………………………………………………. 161

Ліквідацыя некамуністычных палітычных арганізацыяў …………………………………. 161

Гаспадарка Беларусі ў пэрыяд НЭПу ………………………………………………………………. 162

Разьвіцьцё сельскай гаспадаркі ………………………………………………………………………. 163

Беларусізацыя грамадзкага жыцьця ………………………………………………………………… 164

Зьмена арыентацыі эміграцыйных палітыкаў ………………………………………………….. 166

Ідэалягічныя падставы расправы зь беларускім рухам ……………………………………… 166

Барацьба з “нацыянал–дэмакратызмам” …………………………………………………………. 167

“Саюз вызваленьня Беларусі” …………………………………………………………………………. 168

Русіфікацыя …………………………………………………………………………………………………… 169

Індустрыялізацыя …………………………………………………………………………………………… 169

Рабочая кляса — апірышча сацыялізму …………………………………………………………… 169

Сяляне — галоўны вораг савецкай улады ………………………………………………………… 170

Калектывізацыя 1930 г. …………………………………………………………………………………… 170

“Закон аб пяці каласках” ………………………………………………………………………………… 171

Вынікі калектывізацыі ……………………………………………………………………………………. 172

Юрыдычныя падставы сталінскага генацыду …………………………………………………… 172

Курапаты ……………………………………………………………………………………………………….. 173

Разьдзел ХХІV …………………………………………………………………………………………………….. 174

Беларусы ў міжваеннай Польшчы …………………………………………………………………… 174

Грамадзтва — сацыяльная і прафэсійная структура. Сацыяльнае становішча …… 174

Вёска і аграрная праблема ………………………………………………………………………………. 175

Польская палітыка на землях, населеных беларусамі ……………………………………….. 176

Лягер паразуменьня з палякамі ………………………………………………………………………. 177

Беларускі эміграцыйны ўрад і антыпольскі партызанскі рух ……………………………. 177

Заняпад беларускага узброенага супраціву ………………………………………………………. 179

Корпус аховы памежжа …………………………………………………………………………………… 179

Спробы рэформаў ……………………………………………………………………………………………. 179

Справа беларускамоўнай асьветы ……………………………………………………………………. 180

Заходняя Беларусь у палітыцы Камінтэрну ……………………………………………………… 180

Беларусы і парлямэнцкія выбары 1922 г. …………………………………………………………. 181

Беларускі пасольскі клюб і барацьба за культурную аўтаномію ………………………… 181

Грамадоўская рэвалюцыя ………………………………………………………………………………… 182

Ліквідацыя Грамады ……………………………………………………………………………………….. 182

“Змаганьне” …………………………………………………………………………………………………… 183

Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры ………………………………………………………… 183

Беларуская хрысьціянская дэмакратыя ……………………………………………………………. 184

Праваслаўная хрысьціянская дэмакратыя ……………………………………………………….. 184

Цэнтрасаюз …………………………………………………………………………………………………….. 185

Беларускі нацыянал–сацыялістычны рух …………………………………………………………. 185

Камуністычная партыя Заходняй Беларусі ………………………………………………………. 186

Санацыйны лягер і беларуская праблема …………………………………………………………. 186

Становішча Праваслаўнай царквы ………………………………………………………………….. 188

Разьдзел ХХV………………………………………………………………………………………………………. 190

БССР у 1939—1941 гг. …………………………………………………………………………………….. 190

Узьяднаньне пад савецкай уладай …………………………………………………………………… 190

Трыюмфальныя брамы ……………………………………………………………………………………. 190

Камуністычны рух і антыпольскія дывэрсіі ……………………………………………………… 191

Рэвалюцыйныя сялянскія камітэты …………………………………………………………………. 191

Народны сход Заходняй Беларусі ……………………………………………………………………. 192

Балянс тэрытарыяльных зьменаў…………………………………………………………………….. 193

Станаўленьне савецкай сыстэмы ўлады …………………………………………………………… 193

Эканамічная палітыка …………………………………………………………………………………….. 194

Калектывізацыя ў Заходняй Беларусі ………………………………………………………………. 195

Пралетарызацыя гандлю і рамяства ………………………………………………………………… 196

Адукацыйная палітыка …………………………………………………………………………………… 196

Культурная актывізацыя грамадзтва ……………………………………………………………….. 197

Канфэсійная палітыка …………………………………………………………………………………….. 198

“Ворагі народу” ……………………………………………………………………………………………… 199

Дэпартацыі …………………………………………………………………………………………………….. 200

Разьдзел ХХVІ …………………………………………………………………………………………………….. 202

Нямецкая акупацыя ў Беларусі ……………………………………………………………………….. 202

Адступленьне Чырвонай Арміі ………………………………………………………………………… 202

Дырэктывы савецкага камандаваньня …………………………………………………………….. 202

Эвакуацыя людзей і маёмасьці. Стратэгія спаленай зямлі ………………………………… 203

Нямецкая палітыка ў дачыненьні да цывільнага насельніцтва

і ваеннапалонных ……………………………………………………………………………………….. 204

Настроі насельніцтва. Адносіны палякаў і беларусаў да акупантаў …………………… 205

Паліцыя і цывільная адміністрацыя ………………………………………………………………… 206

Ідэя нямецка–беларускага саюзу ……………………………………………………………………… 207

Канцэпцыя Вацлава Іваноўскага …………………………………………………………………….. 208

Супярэчнасьць беларускіх, савецкіх і польскіх інтарэсаў ………………………………….. 209

Вынішчэньне нацыянальнай эліты ………………………………………………………………….. 209

Канцэнтрацыйныя лягеры для цывільных асобаў …………………………………………….. 209

Беларусы ў нямецкай адміністрацыі ………………………………………………………………… 209

Падзел беларускіх земляў ………………………………………………………………………………… 210

Генэральны плян “Ост” …………………………………………………………………………………… 210

Канцэпцыя нямецкай акупацыйнай палітыкі Вільгельма Кубэ …………………………. 211

Вынішчэньне габрэяў ……………………………………………………………………………………… 212

Беластоцкая акруга …………………………………………………………………………………………. 212

Калябаранцкія фармаваньні ……………………………………………………………………………. 213

Беларуская народная самапомач ……………………………………………………………………… 213

Беларуская самаахова …………………………………………………………………………………….. 214

Пацыфікацыі ………………………………………………………………………………………………….. 214

Савецкі партызанскі рух …………………………………………………………………………………. 215

Савецка–беларускі канфлікт ……………………………………………………………………………. 217

Партызанскія рэспублікі………………………………………………………………………………….. 217

Армія Краёва ў Беларусі ………………………………………………………………………………….. 217

Савецка–польскі канфлікт ………………………………………………………………………………. 218

Беларуска–польскі канфлікт ……………………………………………………………………………. 218

Саюз беларускай моладзі …………………………………………………………………………………. 219

Беларуская рада даверу …………………………………………………………………………………… 220

Польска–нямецкае паразуменьне …………………………………………………………………….. 220

Беларуская Цэнтральная Рада ………………………………………………………………………… 220

Беларуская Краёвая Абарона …………………………………………………………………………… 221

ІІ Усебеларускі кангрэс ……………………………………………………………………………………. 221

Ваенныя страты ……………………………………………………………………………………………… 222

Разьдзел ХХVІІ ……………………………………………………………………………………………………. 255

БССР у 1944—1956 гг. …………………………………………………………………………………….. 255

Карэктаваньне межаў ……………………………………………………………………………………… 255

Перасяленьні ………………………………………………………………………………………………….. 255

Стан гаспадаркі ………………………………………………………………………………………………. 256

Вяртаньне вывезенай маёмасьці з Расеі …………………………………………………………… 256

На фронце змаганьня за выкананьне пляну ……………………………………………………. 257

Сацыялістычнае спаборніцтва ў працы ……………………………………………………………. 257

Вёска бяз коней і трактараў …………………………………………………………………………….. 258

Калектывізацыя заходняй Беларусі …………………………………………………………………. 258

Перавыхаваньне грамадзтва …………………………………………………………………………… 259

Пасьляваенны антыкамуністычны супраціў…………………………………………………….. 260

Чысткі ў апараце ўлады ………………………………………………………………………………….. 261

Выбары і прапаганда ………………………………………………………………………………………. 262

Беларуская культура пасьляваеннага сталінізму ……………………………………………… 262

Асьвета …………………………………………………………………………………………………………… 263

Разьдзел ХХVІІІ …………………………………………………………………………………………………… 265

Беларуская нацыянальная меншасьць у Польшчы ў 1944—1955 гг. …………………. 265

Колькасьць і разьмяшчэньне беларусаў у Польшчы …………………………………………. 265

Беларусы і камуністычная ўлада ……………………………………………………………………… 265

Узьнікненьне беларускай асьветы ……………………………………………………………………. 266

Перасяленьні беларусаў у БССР ………………………………………………………………………. 267

Пасьляваенны польска–беларускі канфлікт ……………………………………………………… 267

Пабудова этнічна аднароднай дзяржавы на Беласточчыне ……………………………….. 268

Зьмена нацыянальнай палітыкі ………………………………………………………………………. 270

Калектывізацыя ўсходняй Беласточчыны ………………………………………………………… 270

Беларусы Беласточчыны і палітыка–эканамічныя зьмены эпохі сталінізму ………. 271

Разьдзел ХХІХ …………………………………………………………………………………………………….. 273

Беларусь у першых шэрагах будаўнікоў камунізму ў 1956—1990 гг. …………………. 273

Рэфармаваньне сталінізму ………………………………………………………………………………. 273

Эпоха Мазурава ……………………………………………………………………………………………… 274

Будаўніцтва цяжкой прамысловасьці ………………………………………………………………. 274

Дабрабыт эпохі Машэрава ……………………………………………………………………………….. 275

Спусташэньне навакольнага асяродзьдзя ………………………………………………………… 278

Пачатак эканамічнага крызісу ………………………………………………………………………… 278

Вынікі катастрофы ў Чарнобылі ……………………………………………………………………… 279

Саветызацыя грамадзтва ………………………………………………………………………………… 280

Літаратура ……………………………………………………………………………………………………… 281

Выяўленчае мастацтва …………………………………………………………………………………….. 282

Разьдзел ХХХ ………………………………………………………………………………………………………. 283

Беларускае нацыянальнае жыцьцё ў Польшчы ў 1955—1989 гг. ………………………. 283

Адліга 1956 г. на Беласточчыне ……………………………………………………………………….. 283

Узьнікненьне Беларускага грамадзка–культурнага таварыства ………………………… 283

Дэкалектывізацыя …………………………………………………………………………………………… 284

Беларусы і выбары ў Сойм ПНР 1957 г. …………………………………………………………… 284

Камісія па нацыянальных справах ………………………………………………………………….. 285

Разьвіцьцё культуры ў 1960–я гг. ……………………………………………………………………. 285

Грамадзка–палітычнае жыцьцё ў 1960–я і 1970–я гг. ……………………………………….. 286

Становішча беларускага школьніцтва ……………………………………………………………… 287

Інвэстыцыйная палітыка на Беласточчыне ………………………………………………………. 288

Нацыянальная сьвядомасьць беларускага насельніцтва …………………………………… 288

Стаўленьне беларусаў да “Салідарнасьці” і ваеннага становішча ……………………… 289

Спробы арганізацыі нацыянальнага жыцьця ў 1980–я гг. ………………………………… 290

Беларускае аб’яднаньне студэнтаў …………………………………………………………………… 291

Беларускае незалежнае выдавецтва …………………………………………………………………. 292

Разьдзел ХХХІ …………………………………………………………………………………………………….. 293

Народзіны сувэрэннай беларускай дзяржавы …………………………………………………… 293

“Перабудова” ў Беларусі …………………………………………………………………………………. 293

Пахаваньні ў Курапатах …………………………………………………………………………………. 294

Беларускі Народны Фронт ………………………………………………………………………………. 294

Стаўленьне прапаганды і грамадзтва да нацыянальнага адраджэньня …………….. 295

Устаноўчы зьезд БНФ …………………………………………………………………………………….. 296

КПБ і нацыянальнае пытаньне ……………………………………………………………………….. 296

Закон аб мовах ……………………………………………………………………………………………….. 297

Выбары ў Вярхоўны Савет у 1990 г. ………………………………………………………………… 298

Дэклярацыя аб сувэрэнітэце БССР …………………………………………………………………… 298

Новыя партыі і палітычныя арганізацыі …………………………………………………………. 299

Справа стварэньня беларускага войска ……………………………………………………………. 300

Беларускія палітыкі і спроба перавароту ў Маскве …………………………………………… 301

Абвяшчэньне незалежнасьці ……………………………………………………………………………. 301

Панаваньне намэнклятуры ……………………………………………………………………………… 302

Спрэчкі вакол прыналежнасьці да СНД …………………………………………………………… 302

Спробы роспуску Вярхоўнага Савету ……………………………………………………………….. 303

Канстытуцыя аб прэзыдэнцкай уладзе …………………………………………………………….. 303

Вайсковая палітыка прэм’ера Кебіча ……………………………………………………………….. 304

Спрэчкі вакол праблемы інтэграцыі з Расеяй …………………………………………………… 305

“Вясна–94” …………………………………………………………………………………………………….. 305

Мечыслаў Грыб — старшыня беларускага парлямэнту ……………………………………… 305

“Змова дэмакратаў” ………………………………………………………………………………………… 306

Прэзыдэнцкія выбары …………………………………………………………………………………….. 306

Разьдзел ХХХІІ ……………………………………………………………………………………………………. 308

Беларусь пад кіраваньнем Лукашэнкі ……………………………………………………………… 308

Пабудова новага апарату ўлады ……………………………………………………………………… 308

Крах эканомікі ………………………………………………………………………………………………… 308

Абмежаваньне свабоды слова ………………………………………………………………………….. 309

Нарастаньне аўтарытарных тэндэнцыяў ………………………………………………………….. 310

Рэфэрэндум і парлямэнцкія выбары 1995 г. ……………………………………………………… 310

Кіраваньне пры дапамозе ўказаў …………………………………………………………………….. 311

Расклад сілаў на беларускай палітычнай сцэне ………………………………………………… 312

Сфармаваньне парлямэнту ……………………………………………………………………………… 312

Канфлікт паміж Лукашэнкам і Вярхоўным Саветам ………………………………………… 312

Бурлівая вясна 1996 г. …………………………………………………………………………………….. 313

Новыя людзі ва ўладзе ……………………………………………………………………………………. 314

Канстытуцыйны рэфэрэндум …………………………………………………………………………… 314

Нацыянальны сход …………………………………………………………………………………………. 315

Курс на інтэграцыю з Расеяй …………………………………………………………………………… 316

Справа сапраўднасьці мандату Лукашэнкі ………………………………………………………. 317

Рэспубліка Беларусь на мяжы ХХ і ХХІ ст. ………………………………………………………. 317

Зьнешняя палітыка …………………………………………………………………………………………. 323

Разьдзел ХХХІІІ …………………………………………………………………………………………………… 327

Беларусы ў ІІІ Польскай Рэспублікі …………………………………………………………………. 327

Беларускі клюб ……………………………………………………………………………………………….. 327

Парлямэнцкія выбары 1989 г…………………………………………………………………………… 327

Беларускае дэмакратычнае аб’яднаньне …………………………………………………………… 327

Нацыянальнае жыцьцё ў ІІІ Польскай Рэспубліцы ………………………………………….. 328

Бібліяграфія ……………………………………………………………………………………………………. 365


Дадатак 2. Змест кнігі Алега Латышонка “Жаўнеры БНР”

Зьмест

Слова да беларускага чытача …………………………………………………………………………………. 10

I. З гісторыі беларускага войска

Беларускія вайсковыя фармаваньні: 1917—1923 гады ……………………………………………. 14

Уступ ………………………………………………………………………………………………………………. 14

Разьдзел 1. Беларускі рух ад пачатку ХХ ст. да Лютаўскай

рэвалюцыі 1917 г. у Расеі …………………………………………………………………………….. 22

1.1. Беларускі нацыянальны рух ад пачатку ХХ ст. да І сусьветнай вайны …………. 22

1.2. Беларусь у першыя гады вайны, 1914 — люты 1917 г. …………………………………. 30

1.3. Падсумаваньне ………………………………………………………………………………………….. 36

Разьдзел 2. Беларускі вайскова–палітычны рух у 1917—1918 гг. ………………………… 37

2.1. Грамадзка–палітычнае становішча ў Беларусі пасьля Лютаўскай рэвалюцыі .. 37

2.2. Рух беларусаў–вайскоўцаў паміж Лютаўскай і Кастрычніцкай рэвалюцыямі .. 40

2.3. Утварэньне Беларускай цэнтральнай вайсковай рады …………………………………. 44

2.4. Беларуска–бальшавіцкі канфлікт на мяжы 1917—1918 гг…………………………….. 48

2.5. Вызваленьне Менску 19—20 лютага 1918 г.

беларускімі і польскімі часткамі ……………………………………………………………………. 58

2.6. Беларускі рух у час пашырэньня нямецкай акупацыі на цэнтральную

і ўсходнюю Беларусь у 1918 г. ………………………………………………………………………. 61

2.7. Падсумаваньне ………………………………………………………………………………………….. 67

Разьдзел 3. Беларускія часткі ў літоўскай арміі ………………………………………………….. 72

3.1. Беларуска–літоўскія адносіны ў 1915—1918 гг. ……………………………………………. 72

3.2. Беларускія часткі ў Горадні (сьнежань 1918 — чэрвень 1919 г.) …………………… 74

3.3. Беларускія вайсковыя часткі ў Літве ў 1919—1923 гг. ………………………………….. 82

3.4. Нацыянальны і канфэсійны склад беларускіх вайсковых

частак у літоўскай арміі ……………………………………………………………………………….. 87

3.5. Падсумаваньне ………………………………………………………………………………………….. 88

Разьдзел 4. Палітыка Савецкай Расеі адносна Беларусі ў 1918—1920 гг.

з асаблівай увагай да вайсковага пытаньня ………………………………………………….. 96

Разьдзел 5. Дзейнасьць Беларускай вайсковай камісіі ў 1919—1921 гг. ……………. 108

Разьдзел 6. Часткі генэрала Станіслава Булак–Балаховіча ……………………………….. 132

6.1. Перапраўка атраду генэрала Станіслава Булак–Балаховіча ў Польшчу ……… 132

6.2. Удзел атраду генэрала С. Булак–Балаховіча

ў польска–савецкай вайне 1920 г. ……………………………………………………………….. 136

6.3. Палітычныя перадумовы выступленьня генэрала Станіслава

Булак–Балаховіча супраць Савецкай Расеі восеньню 1920 г………………………… 140

6.4. Фармаваньне арміі генэрала Станіслава Булак–Балаховіча ……………………….. 146

6.5. Нацыянальны склад арміі генэрала Станіслава Булак–Балаховіча …………….. 148

6.6. Абвяшчэньне барацьбы за незалежнасьць Беларусі ……………………………………. 150

6.7. Плян апэрацыі і выкарыстаныя ў ёй сілы………………………………………………….. 151

6.8. Ваенныя дзеяньні …………………………………………………………………………………….. 154

6.8.1. Узяцьце Мазыра…………………………………………………………………………………….. 154

6.8.2. Усталяваньне ўлады Беларускай Народнай Рэспублікі ……………………………. 155

6.8.3. Атака на Рэчыцу ……………………………………………………………………………………. 156

6.8.4. Адступленьне …………………………………………………………………………………………. 157

6.9. Інтэрнаваньне частак генэрала Станіслава Булак–Балаховіча ……………………. 159

6.10. Баявы шлях беларускіх частак арміі генэрала

Станіслава Булак–Балаховіча ………………………………………………………………………….. 160

6.11. Прычыны паразы арміі генэрала Станіслава Булак–Балаховіча.

Агульныя высновы …………………………………………………………………………………….. 162

Разьдзел 7. Стварэньне і баявая дзейнасьць І Слуцкай стралковай брыгады.

Лістапад — сьнежань 1920 г. ……………………………………………………………………… 172

7.1. Беларускі нацыянальны рух на Случчыне ў 1917—1920 гг. ………………………… 172

7.2. Беларускі нацыянальны і вайсковы рух на Случчыне падчас

другой польскай акупацыі. Кастрычнік — лістапад 1920 г. …………………………. 175

7.3. Баявая дзейнасьць І Слуцкай стралковай брыгады ……………………………………. 179

Разьдзел 8. Расфармаваньне беларускіх вайсковых частак

у Польшчы ў 1921 годзе ……………………………………………………………………………… 189

8.1. Дзейнасьць беларускіх вайскоўцаў

у Польшчы да часу ратыфікацыі Рыскай дамовы ……………………………………….. 189

8.2. Апошнія спробы каардынацыі беларускай палітычнай

і ваеннай дзейнасьці з апорай на Польшчу …………………………………………………. 193

8.3. Расфармаваньне беларускіх частак ……………………………………………………………. 195

8.4. Прычыны роспуску польскімі ўладамі беларускіх партызанскіх атрадаў …….. 197

Разьдзел 9. Іншыя беларускія вайсковыя фармаваньні …………………………………….. 202

9.1. Беларуская белагвардзейская дывізія ў Адэсе ў 1919 г. ………………………………. 202

9.2. Дзейнасьць ураду БНР Антона Луцкевіча сярод

беларусаў–палонных у Нямеччыне і Францыі ў 1919—1920 гг. …………………….. 203

9.3. Атрады т. зв. Незалежнай Койданаўскай Рэспублікі ………………………………….. 203

Разьдзел 10. Абмундураваньне і знакі адрозьненьня

беларускіх вайсковых фармаваньняў ………………………………………………………….. 205

10.1. Часткі, арганізаваныя Беларускай цэнтральнай вайсковай радай…………….. 205

10.2. Беларускія часткі ў літоўскай арміі ………………………………………………………….. 205

10.3. Беларускія вайскоўцы ў Латвіі і Эстоніі …………………………………………………… 205

10.4. Беларускія палкі Заходняй стралковай дывізіі …………………………………………. 206

10.5. Часткі, арганізаваныя Беларускай вайсковай камісіяй …………………………….. 206

10.6. Часткі генэрала Станіслава Булак–Балаховіча …………………………………………. 206

10.7. І Слуцкая стралковая брыгада …………………………………………………………………. 207

Заканчэньне …………………………………………………………………………………………………… 208

Крыніцы і дасьледаваньні ……………………………………………………………………………….. 211

Сьпіс скарачэньняў …………………………………………………………………………………………. 217

Дзейнасьць беларускіх вайскоўцаў на тэрыторыі Ўкраіны ў 1917—1919 гады ……….. 227

Два плякаты 1917—1919 гадоў у зборах Музэю войска ў Беластоку ………………………. 230

IІ.Станіслаў Булак–Балаховіч: старонкі бурлівага жыцьця

Жыцьцяпіс генэрала Станіслава Булак–Балаховіча, перададзены ім у Вайсковае

гістарычнае бюро ў Варшаве 7 сьнежня 1929 г. ……………………………………………….. 233

Радзіна Булак–Балаховічаў на Браслаўшчыне і Дзісеншчыне

да Першай усясьветнай вайны ………………………………………………………………………… 241

Генэрал Булак–Балаховіч: ад царскай арміі да нацыянальнага войска …………………. 243

З–пад чырвонай зоркі пад белы крыж ………………………………………………………………….. 249

Балаховіч ……………………………………………………………………………………………………………. 255

Marek Cabanowski. Generał Stanisław Bułak–Bałachowicz.

Warszawa, 1993. S. 204. (Рэцэнзія) …………………………………………………………………… 268

Помнік братам Булак–Балаховічам ……………………………………………………………………… 270

ІIІ. Змаганьне за ўласную дзяржаву

Сапраўды жыве! ………………………………………………………………………………………………….. 304

Запавет: змагацца за сваю дзяржаву ……………………………………………………………………. 307

Дзяржаўная сымболіка Беларускай Народнай Рэспублікі ……………………………………… 309

Першы стрэл ……………………………………………………………………………………………………….. 314

Беларускі нацыянальны асяродак у Горадні адносна

незалежнай польскай дзяржавы ………………………………………………………………………. 315

Старонкі забытых успамінаў ………………………………………………………………………………… 320

Гарачае лета 1920 году ………………………………………………………………………………………… 322

Беларуская палітычная эліта і Рыская дамова ……………………………………………………… 324

Беларуская кавалерыя ў Трэцім Сілескім паўстаньні ……………………………………………. 327

Гарун …………………………………………………………………………………………………………………. 331

Горкае жыцьцё ……………………………………………………………………………………………………. 334

Мікола Дзямідаў (1888—1967) ……………………………………………………………………………… 338

Цімафей Хведашчэня. Атаман і настаўнік ……………………………………………………………. 343

Па сьлядах “Скамароха” ……………………………………………………………………………………… 350

Расказ дзеда Хмяля зь Вітава ………………………………………………………………………………. 352

Якая яна была шчырая ў працы беларускай …………………………………………………………. 355

Беласточчына і беластачане ў пэрыяд змаганьня за незалежнасьць

Беларускай Народнай Рэспублікі …………………………………………………………………….. 358

Іменны паказьнік ……………………………………………………………………………………………….. 363