Доўгі час барацьба з няроўнасцю засяроджвала ўвагу на класавай барацьбе і справядлівым падзеле грамадскага багацця. Але ў апошнія дзесяцігоддзі актывізм новага кшталту звязвае патрабаванні пераразмеркавання рэсурсаў з павагай да адрозненняў, меншасцяў (этнічных, сексуальных і г.д.) і выкрыццём дыскрымінацыі. Ці можна спалучыць гэтыя дзве канцэпцыі такім чынам, каб яны не супрацьстаялі, а ўзмацнялі адна адну?
«Прызнанне» стала адным з асноўных канцэптаў нашай эпохі, у перыяд, калі капіталізм паскарае транскультурныя кантакты, бурыць схемы інтэрпрэтацыі і палітызуе ідэнтычнасці. Групы, мабілізаваныя пад сцягам нацыі, этнасу, «расы», гендэру, сексуальнай арыентацыі, змагаюцца, каб «дабіцца прызнання сваёй адрознасці». У гэтых баталіях калектыўная ідэнтычнасць, а не класавыя інтарэсы з’яўляюцца месцам палітычнай мабілізацыі – часцей патрабуюць прызнання ў якасці чорнаскурага, гомасексуаліста, жыхара асобнага рэгіёна ці праваслаўнага, чым у якасці пралетарыя ці буржуа; фундаментальная несправядлівасць зараз з’яўляецца сінонімам культурнага панавання, а не эксплуатацыі.

Ці з’яўляецца гэтая мутацыя адцягненнем увагі, якое можа прывесці да свайго кшталту балканізацыi грамадства і адмаўлення ад унівэрсалісцкіх маральных норм(1)? Ці, наадварот, яна прапануе перспектыву карэкцыі матэрыялістычнай схемы інтэрпрэтацыі, якая лічыцца дыскрэдытаванай крахам камунізму савецкага тыпу і якая, абыякавая да адрозненняў, быццам бы ўмацоўвае несправядлівасць шляхам памылковай універсалізацыі норм пануючай групы(2)?

Такім чынам назіраецца сутыкненне дзвюх глабальных канцэпцый несправядлівасці. Першая з якіх, сацыяльная несправядлівасць, вынікае з эканамічнай структуры грамадства. Яна прымае форму эксплуатацыі ці абяздольвання. Другая канцэпцыя, культурнага або сімвалічнага паходжання, вынікае з сацыяльных мадэляў рэпрэзентацыі, якія, навязваючы свае нормы інтэрпрэтацыі і каштоўнасці, а таксама імкнучыся выключаць іншыя, спараджаюць культурнае панаванне, непрызнанне і пагарду.

Гэтае адрозненне паміж культурнай і эканамічнай несправядлівасцямі не павінна засланяць таго факту, што на практыцы абедзве формы звычайна наслойваюцца адна на адну і, такім чынам, дыялектычна ўзаемаўзмацняюцца. Сапраўды, эканамічнае падпарадкаванне фактычна забараняе ўсялякі ўдзел у культурнай вытворчасці, чые нормы самі інстытуцыяналізаваныя дзяржавай і эканамічным светам.

Выпраўляць ці змяняць?

Сродкам вырашэння пытанняў эканамічнай несправядлівасці з’яўляюцца структурныя змены: размеркаванне даходаў, рэарганізацыя падзелу працы, дэмакратычны кантроль над інвестыцыйнымі рашэннямі, карэнныя змены ў функцыянаванні эканомікі… Гэты набор, цалкам або часткова, адносіцца да «пераразмеркавання». Сродак пераадолення культурнай несправядлівасці, у сваю чаргу, ляжыць у культурных ці сімвалічных зменах: пераацэнка пагарджаных ідэнтычнасцяў, прызнанне і шанаванне культурнай разнастайнасці, або, больш глабальна, агульнае ўзрушэнне сацыяльных мадэляў рэпрэзентацыі, якое змяніла б успрыманне кожным самаго сябе. Гэты набор адносіцца да “прызнання”.

Гэтыя два паняцці адрозніваюцца па сваім разуменні груп, што лічацца ахвярамі несправядлівасці. У рамках пераразмеркавання, гаворка ідзе аб сацыяльных класах у шырокім сэнсе гэтага паняцця, вызначаных, у першую чаргу, у эканамічным плане, па іх адносінах да рынку або да сродкаў вытворчасці. Класічным прыкладам з’яўляецца марксісцкая ідэя эксплуатуемага рабочага класа, што таксама ўключае групы імігрантаў, этнічныя меншасцi і г.д. У рамках прызнання несправядлівасць звязана не з вытворчымі адносінамі, а з недастатковай павагай. Згадваюць, як правіла, этнічную групу, якую дамінуючыя культурныя мадэлі забараняюць як інакшую і ніжэйшай вартасці: гэта пасуе таксама да гомасексуалістаў, «рас», жанчын…

Патрабаванні, звязаныя з пераразмеркаваннем, часта патрабуюць скасавання эканамічных парадкаў, што з’яўляюцца асновай спецыфічнасці груп. Яны схільныя прасоўваць сціранне адрозненняў паміж імі. Наадварот, патрабаванні, звязаныя з прызнаннем, грунтуюцца на меркаваных адрозненнях паміж групамi. Яны схільныя прасоўваць дыферэнцыяцыю (калі яны самі не ствараюць яе перфарматыўна, яшчэ да сцвярджэння яе вартасці). Палітыка прызнання і палітыка пераразмеркавання знаходзяцца такім чынам … у напружаных адносінах.

Як у гэтых умовах вызначаць справядлівасць? Ці павінны мы аддаваць перавагу класу перад гендэрам, сексуальнай арыентацыяй, расай, этнічнасцю і адхіляць усе патрабаванні «меншасцяў»? Настойваць на асіміляцыі да норм большасці ў імя універсалізму ці рэспубліканізму? Ці трэба паспрабаваць аб’яднаць тое, што застаецца непераадольным у сацыялістычным гледжанні, і тое, што здаецца апраўданым у «постсацыялістычнай» філасофіі мультыкультуралізму?

Існуюць два спосабы выпраўлення несправядлівасцi. Выпраўленчыя сродкі, па-першае, накіраваныя на паляпшэнне вынікаў арганізацыі грамадства, не змяняючы глыбінных прычын. Трансфарматыўныя сродкі, у сваю чаргу, прымяняюцца да глыбінных прычын: гэта апазіцыя сімптомаў і прычын.

У сацыяльным плане выпраўленчыя сродкі, гістарычна звязаныя з ліберальнай «дзяржавай усеагульнага дабрабыту» [фр. Etat-providence, англ. Welfare State. — Бел. рэд.], ужываюцца для змягчэння наступстваў несправядлівага размеркавання, пакідаючы некранутай арганізацыю вытворчай сістэмы. На працягу двух апошніх стагоддзяў трансфарматыўныя сродкі былі звязаны з сацыялістычным праектам: радыкальнае змяненне эканамічнай структуры, што ляжыць у аснове сацыяльнай несправядлівасці, шляхам рэарганізацыі вытворчых адносін не толькі змяняе размеркаванне пакупальніцкай здольнасці, але і грамадскі падзел працы і ўмовы жыцця.

Прыклад праграм affirmative action («станоўчае дзеянне», што часта перакладаецца як «пазітыўная дыскрымінацыя») у Злучаных Штатах Амерыкі тлумачыць гэтае адрозненне. Рознага кшталту дапамога, што аказваецца ў залежнасці ад рэсурсаў, накіроўваючы матэрыяльную падтрымку да найменш забяспечаных, таксама спрыяе ўмацаванню адрозненняў, што могуць прывесці да канфрантацыі. Гэтак, выпраўленчае пераразмеркаванне ў сацыяльным плане імкнецца да таго, каб гарантаваць людзям іншага колеру роўную долю працоўных месцаў і адукацыі без змены прыроды або колькасці апошніх. У культурным плане, выпраўленчае прызнанне ўвасабляецца ў культурным нацыяналізме, які імкнецца забяспечыць павагу да людзей іншага колеру, прасоўваючы «негрыцюд» [фр. négritudeпаняцце, створанае ў сярэдзіне ХХ стагоддзя марцінікскім паэтам-антыкаланіялістам Эме Сезэрам. — Бел. рэд.], але пакідаючы без змяненняў бінарны код чорны/белы, які надае яму сэнс. Affirmative action такім чынам спалучае ў сабе сацыяльна-эканамічную палітыку прагрэсіўнага антырасізму з культурнай палітыкай black power.

Гэтае рашэнне не закранае глыбінныя структуры, якія вызначаюць класавую і «расавую» няроўнасці. Павярхоўныя перастаноўкі змяняюць адна адну да бясконцасці, спрыяючы таму, каб «расавая» дыферэнцыяцыя зрабілася яшчэ больш прыкметнай, каб з малазабяспечаных маляваўся вобраз непаўнавартаснага і ненаеднага класа, які заўсёды мае патрэбу ў дапамозе. Часам нават ствараецца вобраз прывілеяванай группы, якая карыстаецца … фаворам. Такім чынам, падыход, накіраваны на выпраўленне несправядлівасці пераразмеркавання, можа выклікаць негатыўную рэакцыю ў адказ i ў канчатковым выніку прывесці да ўзнікнення несправядлівасці з пункту гледжання прызнання.

Спалучаючы універсальныя сацыяльныя сістэмы і строга прагрэсіўнае падаткаабкладанне, трансфарматыўныя сродкі, наадварот, імкнуцца да забеспячэння ўсеагульнага доступу да працоўных месцаў, імкнучыся пры гэтым не блытаць гэтыя працоўныя месцы з патрабаваннямі прызнання. Такім чынам, узнікае магчымасць зніжэння сацыяльнай няроўнасці без стварэння катэгорый уразлівых грамадзян, якіх прадстаўляюць як карыстальнікаў грамадскай міласэрнасці. Такі падыход, засяродзіўшы ўвагу на пытанні размеркавання, спрыяе выпраўленню пэўных тыпаў несправядлівасці прызнання.

Выпраўленчае і трансфарматыўнае пераразмеркаванне аднолькава прадугледжваюць універсалісцкую канцэпцыю прызнання, а менавіта роўную маральную вартасць усіх людзей. Але яны грунтуюцца на розных логіках адносна дыферэнцыяцыі груп.

Сродкі выпраўлення культурнай несправядлівасці належаць да таго, што звычайна называецца мультыкультуралізмам: гаворка ідзе аб тым, каб пакончыць з непавагай у адносінах да несправядліва зняважаных групавых ідэнтычнасцяў, але пакідаючы некранутымі як змест гэтых ідэнтычнасцяў, так і сістэму ідэнтыфікацыйнай дыферэнцыяцыі, на якіх яны грунтуюцца. Трансфарматыўныя сродкі, як правіла, звязаныя з дэканструкцыяй. Яны імкнуцца пакончыць з непавагай, пераўтвараючы схаваную структуру культурнай ацэнкі. Дэстабілізуючы існуючыя ідэнтычнасці і дыферэнцыяцыю, гэтыя сродкі не задавальняюцца спрыяннем росту самапавагі, яны мяняюць нашае ўспрыманне нас саміх.

Прыклад сексуальных арыентацый, да якіх ставяцца з пагардай, асвятляе гэтае адрозненне. Выпраўленчыя сродкі супраць гамафобіі, як правіла, звязаны з гей-рухам, мэтай якога з’яўляецца шанаванне гомасексуальнай ідэнтычнасці. Трансфарматыўныя сродкі, наадварот, падобныя да руху квір [ад англ. queer. — Бел. рэд.], які імкнецца да дэканструкцыі дыхатаміі гомасексуальны/гетэрасексуальны. Гей-рух разглядае гомасексуалізм як культуру, надзеленую асаблівымі рысамі, трохі накшталт этнічнай прыналежнасцi. Гэта «ідэнтыфікацыйная мадэль», прынятая ў розных тыпах барацьбы за прызнанне. Яна імкнецца замест навязанага пануючай культурай і глыбока засвоенага негатыўнага самаўяўлення прапанаваць уласную культуру, якая праз публічнае самавыяўленне атрымае павагу грамадства ў цэлым. Гэтая мадэль мае сапраўдныя поспехі, але, напластоўваючы адна на адну палітыку прызнання і палітыку ідэнтычнасці, яна спрыяе натуралізацыі ідэнтычнасці групы, калі нават не яе эсэнцыялізацыi, праз сцвярджэнне сваёй «самабытнасці» ці рознасці.

Рух квір, наадварот, разглядае гомасексуалізм як сканструяваны і зняважаны карэлят гетэрасексуалізму: абодва маюць сэнс толькі ў супрацьпастаўленні адзін адному. Мэта заключаецца не ў тым, каб шанаваць гомасексуальную ідэнтычнасць, але ў тым, каб пакласці канец гэтай дыхатаміі. Гей-рух імкнецца падкрэсліць адрозненні паміж сексуальнымі групамі, роўна як выпраўленчая палітыка пераразмеркавання сацыяльнай дзяржавы робіць гэта ў дачыненні да сацыяльнай дыферэнцыяцыі; рух квір імкнецца кінуць ім выклік — накшталт сацыялістычнага праекта бяскласавага грамадства.

Ставячыся да недастатковага прызнання як да шкоды, нанесенай выключна ідэалагічнымі і культурнымі каштоўнасцямі, прыхільнікі абароны правоў ідэнтычнасцяў калі-нікалі даходзяць да таго, што ігнаруюць залежнасць прызнання ад сацыяльнай структуры і ігнаруюць эканамічную несправядлівасць, каб засяродзіць свае намаганні выключна на пераўтварэнні культуры, што разглядаецца як рэчаіснасць у сабе. Таксама ігнаруюцца сувязі, замацаваныя ў сістэмах сацыяльнага забеспячэння, паміж дамінуючымі гетэрасексуальнымі нормамі і тым фактам, што гомасексуалістам адмаўляюць у доступе да некаторых рэсурсаў. Але гэтая плынь можа таксама разглядаць эканамічную няроўнасць як простую праяву культурных іерархій: класавы прыгнёт узнікае, па гэтай логіцы, з прыніжэння пралетарскай ідэнтычнасці. У перакуленым адлюстраванні вульгарнага марксізму, які некалі забараняў палітыку прызнання на карысць палітыцы пераразмеркавання, вульгарны культуралізм даводзіць, што вярнуць пашану зняважаным ідэнтычнасцям быццам бы і ёсць барацьба з самімі вытокамі эканамічнай няроўнасці.

Рызыка псіхалагізацыі

Мадэлi абароны правоў ідэнтычнасцяў (выпраўленчая) супрацьпастаўляецца статусная мадэль (трансфарматыўная): адмова ў прызнанні ўжо лічыцца не псіхічнай дэфармацыяй або самастойнай культурнай шкодай, а інстытуцыйным стасункам сацыяльнага падпарадкавання, выкліканым сацыяльнымі інстытутамі. Прызнанай павінна быць не канкрэтныя ідэнтычнасць групы, а статус членаў гэтай групы, паўнапраўных партнёраў у сацыяльным узаемадзеянні. Гэтая палітыка прапаноўвае дэканструкцыю абедзвюх сумежных формаў упарадкавання грамадства — эканоміку і культуру — і расшыфраваць, якім чынам яны з’яўляюцца перашкодай на шляху да роўнасці. Гаворка ідзе не пра тое, каб адстойваць права на «роўную сацыяльную павагу»(3), але аб тым, каб, сцвярджаючы ўсеагульную роўнасць удзелу ў сацыяльным узаемадзеяннi, вызначыць поле справядлівасці, якое б адначасова ўключала ў сябе пераразмеркаванне і прызнанне, клас і статус. Пазбягаючы псіхалагізацыі і маралізацыі, гэта можа стаць канцэптуальнай асновай для звязнай стратэгіі, якая дапамагла б прадухіліць канфлікты і супярэчнасці паміж гэтымі двума вялікімі тыпамі барацьбы.

Нэнсі Фрэйзер (Nancy Fraser) — загадчыца кафедры Rethinking Social Justice ў Коледжы сусветных даследаванняў Фонда Maison des sciences de l’homme (Парыж, Францыя).

Пераклад: Юлія Мядзведская

Арыгінал

Ілюстрацыя: Анарэ Дам’е, «Амнібус», 1864



1. Гл. Richard Rorty, Achieving Our Country: Leftist Thought in Twentieth-Century America, Harvard University Press, Кембрыдж, 1998; Todd Gitlin, The Twilight of Common Dreams: Why America Is Wrecked by Culture Wars, Нью-Ёрк, 1995.

2.  Гл. Charles Taylor, «The politics of recognition», in Amy Gutman (пад кір.), Multiculturalism: Examining the Politics of Recognition, Princeton University Press, 1994.

3.  Axel Honneth, La lutte pour la reconnaissance, Парыж, 2000.