Прапануем вашай увазе расшыфроўку лекцыі палітолага, публіцыста, пісьменніка, культуроляга Міколы Рабчука, прачытанай 7 красавіка 2010 у Кіеве, у Доме вучоных у рамках праекту «Публічныя лекцыі «Політ.UA».

Ключавы тэрмін дакладу, вядома, трансфармацыі. Тут я адразу папярэджваю, што ў мяне трансфармацыі з’яўляюцца адпаведнасцю ангельскай transition. Гэта вельмі важна, так як у англійскай мове ёсць яшчэ слова transformation, і для мяне важна падкрэсліць, што гаворка ідзе менавіта пра transition, а не пра transformation, а розніца паміж імі, часта бывае неістотнай, часам вельмі важнай. Тransition паказвае на пераход хутчэй знешні: ад адной часовай або прасторавай кропкі да іншай, ад аднаго стану да іншага, але не абавязкова абазначае больш глыбокія, істотныя змены, незаўважныя ў трансфармацыі.

Трансфармацыя ў большай меры характарызуе тое, што ўжо адбылося, паказвае на завершаныя змены.

Transition — хутчэй працэсуальная характарыстыка, яна паказвае на незавершаны рух, працэс, накіраваны ў будучыню. Гэта будучыня можа нічым — ці амаль нічым — не адрознівацца ад мінулага, то бок transition можа адбыцца, у прынцыпе, без усялякіх трансфармацый. Або, часцей, можа суправаджацца імітацыяй трансфармацыі, і пра гэта я паспрабую расказаць падрабязней у сваім дакладзе. Словам, пэўна спрошчана, можна сказаць, што і transition, і transformation апісваюць некаторыя грамадскія змены, але transition робіць акцэнт на працэсе, а transformation — на выніку. Ва Ўкраіне, я падкрэсліваю, некаторыя аўтары спрабуюць капіяваць слова transition, прыдумваючы «транзіцыю», але мой філалагічны слых не ўспрымае гэтага навамоўя, таму я ўсё-ткі буду казаць аб трансфармацыі, маючы на ўвазе перш за ўсё transition. Там, дзе не будзе дазваляць мова, я буду ўжываць таксама тэрміны «пераход» або «пераходныя працэсы» у абазначэнне той жа трансфармацыі, якая ў нашым выпадку з’яўляецца transition.

Гэта — па-першае. Другое — гэта прыметнік, стаіць пры слове «трансфармацыя». Думаю, тут нічога асабліва тлумачыць не трэба, я проста настойваю на ўжыванні тэрміна «посткамуністычная», а не «постсацыялістычная», як гэта робяць нашы грамадазнаўцы брэжнеўскага разліву, так як, я лічу, ніякага «сацыялізму» ў СССР не было, а была хутчэй разнавіднасць дзяржаўнага капіталізму. У ідэалагічным плане гэтая сістэма была, безумоўна, камуністычнай, паколькі навязвала абавязковую для ўсіх ідэалогію — камуністычную, а ў палітычным плане выяўляла таталітарную дыктатуру адной — камуністычнай — партыі.

Называючы гэтую сістэму «сацыялістычнай», мы дапускаем дзве памылкі. Па-першае, заціраецца прынцыповае адрозненне гэтай сістэмы ад рэальнага сацыялізму, які больш ці менш паспяхова выстройваюць сацыял-дэмакраты без аніякіх прэтэнзій на рэалізацыю камуністычнай утопіі. І, па-другое, мы заціраем самае галоўнае ў савецкім камунізме — яго таталітарны характар, які вызначаецца: а) дыктатурай камуністычнай партыі; б) татальным дамінаванне менавіта камуністычнай ідэалогіі. Па гэтых самых прычынах я хачу гаварыць пра камуністычныя краіны, а не пра «краіны народнай дэмакратыі», ці, як дзе-хто да гэтага часу піша, «сацыялістычнага лагеру».

Зноў жа, гэта небяспечная містыфікацыя, так як там не было ніякіх «дэмакратыі» ці «сацыялізму», а была камуністычная дыктатура, навязаная і падтрымліваемая ў большай меры знешне таталітарным Савецкім Саюзам.

Яшчэ два тэрміны з загалоўку майго даклада, спадзяюся, таксама дастаткова зразумелыя — дэмакратыя і аўтарытарызм. А прыметнікі да іх я патлумачу пазней. Такім чынам, дэмакратыя, калі прасцей за ўсё яе акрэсліць, — гэта такі спосаб кіравання, у якім ўлада — прынамсі, тая ўлада, якая прымае самыя значныя рашэнні, — выбіраецца, або прызначаецца абранымі органамі, то бок усе органы ўлады ў дэмакратыі фармуюцца на падставе свабодных, канкурэнтных і ўсеагульных выбараў. Кожны з трох пералічаных элементаў надзвычай важны. Свабодныя выбары прадугледжваюць магчымасць агітацыі, аб’яднання ў партыі, правядзення мітынгаў і сходаў, распаўсюду інфармацыі, адным словам, наяўнасць ўсіх належных гарантаваных Канстытуцыяй грамадзянскіх свабодаў. Канкурэнтнасць мяркуе наяўнасць прынамсі двух партый ці кандыдатаў, што спаборнічаюць за ўладу, а таксама іх больш ці менш аднолькавы доступ да інфармацыйных, фінансавых і іншых рэсурсаў, у прыватнасці, роўныя магчымасці абскардзіць працэдуру ў незалежным судаводстве. Усеагульнасць прадугледжвае роўныя правы для ўсіх дарослых грамадзян краіны выбіраць і быць выбранымі ў органы ўлады, незалежна ад іх полу, сацыяльнага, маёмаснага, адукацыйнага статусу, і г. д. Заўважце, што большасць сусветных дэмакратый на працягу цэлага ХІХ стагоддзя, а многія і да сярэдзіны ХХ-га, былі эксклюзіўнымі, то бок значная частка дарослага насельніцтва не мела права голасу па маёмасных ці гендэрных прычынах, існаваў адукацыйны цэнз і таму падобнае. Акрамя таго, варта зрабіць яшчэ адну заўвагу: дэмакратыя — гэта таксама лад, у якім няма альтэрнатыўнай — фармальнай або нефармальнай — інстытуцыі, якая з’яўляецца не выбарнай, але істотна ўплывае на рашэнні выбарных інстытуцый. Напрыклад, у Іране свецкая ўлада з’яўляецца выбарнай, але рэлігійная ўлада мае ва многіх пытаннях вельмі істотны ўплыў на свецкую і часта аказваецца куды больш важнай і ўплывовай. Падобную ролю грала і пэўным чынам гуляе сёння армія ў Турцыі. Я б сказаў, што і Савецкі Саюз у апошнія гады быў такой краінай, дзе ўжо існавала электаральная дэмакратыя, але захоўвалася канстытуцыйна замацаваная кіруючая роля Камуністычнай партыі, якая мела вырашальны голас у вельмі істотных справах. Можна трактаваць і сённяшнюю Украіну як электаральную дэмакратыю, дзе нефармальнай уладай валодаюць алігархічныя кланы. Яны не з’яўляюцца выбарнымі, але вырашаюць часта нашмат больш, чым тыя органы, якія мы выбіраем.

Што да аўтарытарызму, то ён з’яўляецца як бы антонімам дэмакратыі: лад, пры якім вярхоўная ўлада ажыццяўляецца асобай або групай асоб без мандата выбаршчыкаў (або незалежна ад такога мандату) на падставе вышэйшай абранасці — сакральнага або квазісакральнага характару. Такая ўлада можа быць спадчыннай — у гэтым выпадку яе легітымізуе традыцыя, а можа быць ўзурпаваная — у гэтым выпадку яе прыходзіцца легітымізаваць харызмай: пачуццём асабістай місіі і асаблівых здольнасцяў, выключнасцю сітуацыі, рэвалюцыйнай мэтазгоднасцю, поклічам душы ці сэрца, духам гісторыі, патураннем народнай волі і г. д.Зразумела, што ідэальная дэмакратыя, як і абсалютны аўтарытарызм, з’яўляецца пэўнай абстракцыяй.

Паміж гэтымі двума полюсамі ляжыць вялікі спектр разнастайных рэжымаў, якія ўмоўна класіфікуюцца як:

1) кансалідаваныя ліберальныя дэмакратыі;

2) некансалідаваныя дэмакратыі;

3) неліберальныя / электаральныя дэмакратыі, званыя яшчэ «амбівалентнымі рэжымамі»;

4) канкурэнтныя, або некансалідаваныя аўтарытарызмы;

5) гегеманічныя, або кансалідаваныя аўтарытарызмы;

6) закрытыя дыктатарскія / аўтарытарныя рэжымы.

Я выкарыстаў тут класіфікацыю Freedom House, няўрадавай інстытуцыі, якая вось ужо амаль 40 гадоў ажыццяўляе маніторынг палітычных і грамадзянскіх свабодаў у свеце і штогод складае на падставе экспертных ацэнак рэйтынгі ўсіх краін па сямібальной шкале.

Украіна, як лёгка заўважыць, трапляе ў трэцюю катэгорыю ў часы Краўчука і Юшчанкі і ў чацвёртую пры кіраванні Кучмы, з тэндэнцыяй перацягвання ў пятую катэгорыю ў 2004-м годзе, што, уласна, і справакавала, як адказ, Аранжавую рэвалюцыю. Расея пры раннім Ельцыне таксама належала да трэцяй катэгорыі — неліберальных дэмакратый, з паступовым пераходам да некансалідаванага аўтарытарнага рэжыму (катэгорыя 4) пры познім Ельцыне і кансалідацыі гегеманічнага аўтарытарызму пры Пуціне.

Уласна, гэтая шэрая зона паміж некансалідаванай дэмакратыяй і некансалідаваным аўтарытарызмам, у якой у пэўны час вагаліся ўсе посткамуністычныя краіны і ў якой да гэтага часу знаходзяцца некаторыя, цікавіць мяне больш за ўсё. Не толькі таму, што менавіта ў гэтай зоне знаходзіцца мая ўласная краіна, будучыня якой цікавіць мяне не толькі тэарэтычна. Справа ў тым, што і ў тэарэтычным плане гэтая зона выглядае самай цікавай: тут адкрытыя розныя магчымасці, задзейнічаныя розныя фактары, пацьвярджаюцца і аспрэчваюцца разнастайныя тэорыі, будучыня тут сапраўды непрадказальная. І ў гэтым сэнсе Ўкраіна, Грузія і Малдова істотна адрозніваюцца як ад іншых савецкіх рэспублік, дзе ўсталяваліся кансалідаваныя аўтарытарныя рэжымы, так і ад посткамуністычных краін Усходняй Еўропы, дзе паўсталі ці ж грунтуюцца кансалідаваныя дэмакратыі — пад апекай ЕС, а дзе-нідзе і НАТА.

Усе тыя пераходныя працэсы, якія я сёння апішу на прыкладзе Украіны, належаць да так званай транзіталогіі, якая ў апошнія дзесяцігоддзі ператварылася ў самастойную, па сутнасці, галіну палітычнай навукі. Яе зараджэнне можна ўмоўна датаваць сярэдзінай 70-х гадоў, хоць, відавочна, увага да пераходных працэсаў існавала ў навуковых працах і раней. Інтэнсіўная зацікаўленасць пераходным працэсамі — пераходам ад дыктатуры, ад аўтарытарных рэжымаў да дэмакратычных — пачалася ў другой палове 70-х гадоў, развілася і інстытуалізавалася ў 80-я і атрымала новае дыханне ў 90-я, пасля заняпаду камуністычнай сістэмы. Лічыцца, што пачаткам гэтай зацікаўленасці было падзенне аўтарытарных рэжымаў у паўднёвай Еўропе і некалькіх краінах Паўночнай Амерыкі. У 1974-м годзе пала дыктатура ў Партугаліі, а неўзабаве — у Грэцыі і Іспаніі. Падобныя працэсы адбываліся і ў некаторых іншых рэгіёнах свету, напрыклад, у Лацінскай Амерыцы. Што, уласна, і дало падставы казаць аб пэўнай хвалі дэмакратызацыі.

У 1991-м вядомы вам Сэмюэл Хантынгтан (Samuel Huntington) апублікаваў кнігу пад назвай «Трэцяя хваля: дэмакратызацыя ў канцы ХХ стагоддзя» (The Third Wave: Democratization in the Late Twentieth Century).

Тут, як і ў наступнай, больш вядомай кнізе пра «сутыкненне цывілізацый» (The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order, 1996), Хантынгтан шмат абагульняе і спрашчае — што характэрна наогул для ўсіх залішне глабальных, маштабных мадэляў. Але такім чынам ён спрабуе паказаць, што асобныя падзеі з’яўляюцца часткай і выразам вызначаных глабальных і гістарычных тэндэнцый. Тое, што пачалося ў 1974-м годзе — падзенне дыктатур у паўднёвай Еўропе, — ён характарызуе як «трэцюю хвалю дэмакратызацыі».

Першыя дзве хвалі ён узнаўляе, на мой погляд, некалькі штучна. Першую з іх ён увогуле расцягваецца амаль на цэлае стагоддзе, ад 1826 г. да Першай сусветнай вайны, што выглядае даволі дзіўна, бо пад хваляй мы разумеем працэс, які разгортваецца ў розных краінах у больш ці менш сціснутыя часовыя тэрміны. Другую хвалю ён бачыць у дэмакратызацыйных працэсах пасля Другой Сусветнай вайны, хоць у большасці выпадкаў размова ішла толькі пра аднаўленне дэмакратычных рэжымаў пасля нацысцкай акупацыі. Уласна, толькі «трэцяя хваля» выглядае больш ці менш пераканаўча менавіта як «хваля», як выразная, сканцэнтраваная ў часе сусветная тэндэнцыя.

Хантынгтан разгледзеў пераход ад аўтарытарызму да дэмакратыі за паўтара дзесяцігоддзя ў 35 краінах і паспрабаваў высветліць прычыны такой сінхроннай, амаль адначасовай трансфармацыі. Ён называе пяць асноўных прычын заняпаду аўтарытарных сістэм. Па-першае, павінна была адбыцца пэўная дэлегітымізацыя рэжымаў, звязаная з эканамічным крызісам або ваенным паразай.

(Хаця, у прынцыпе, могуць быць і іншыя фактары — як, скажам, касетны скандал, які дэлегітымізаваў рэжым Кучмы і на ўнутранай, і на міжнароднай арэне). Па-другое, Хантынгтан узгадвае мадэрнізацыйныя фактары, то бок сацыяльна-эканамічны рост у многіх краінах, які прывёў да з’яўлення сярэдняга класа, да павышэння культурна-адукацыйнага ўзроўню, больш шырокай і глыбокай інфармаванасці, ўзрастанні нарматыўнай каштоўнасці дэмакратыі, а таму і грамадскіх чаканняў і патрабаванняў, якія трансфармаваліся ў дэмакратычны рух і антыаўтарытарны супраціў.

Па-трэцяе, важную ролю адыграла раскрутка дэмакратыі міжнароднай садружнасцю, то бок развітымі, перш за ўсё, заходнімі краінамі, якія ўжо дасягнулі пэўнага ўзроўню ліберальнай дэмакратыі, а таксама міжнароднымі няўрадавымі арганізацыямі. Па-чацвёртае, Хантынгтан кажа, што змянілася пазіцыя царквы, перш за ўсё, каталіцкай, якая раней ці не ўмешваліся ў палітычныя пытанні, ці была пераважна на баку моцных, лічы , што ўлады. Замест гэтага ў 70-я гады каталіцкая царква, асабліва ў Лацінскай Амерыцы, пачынае займаць больш актыўную сацыяльную пазіцыю, рашуча паўстае на бок прадэмакратычных сілаў. Ну, і па-пятае, ён узгадвае такі цікавы фактар, як эфект снежнага кома — ці прынцып даміно. Тое, што пачынаецца ў адной краіне, як бы правакуе актора ў іншых краінах дзейнічаць па падобным сцэнары, адбываецца своеасаблівая ланцуговая рэакцыя. Нешта накшталт «каляровых рэвалюцый», пра што Хантынгтан ў 1992 годзе, зразумела, не пісаў.

Вось так ён апісвае трэцюю хвалю і тыя фактары, якія, верагодна, яе абумовілі. Самым галоўным з іх, вядома, з’яўляецца мадэрнізацыя. А паколькі яна характэрная для цэлага свету, то можна прадказаць, што дэмакратычныя тэндэнцыі будуць нарастаць ў свеце па меры таго, як ён мадэрнізуецца, як людзі атрымліваюць большы доступ да інфармацыі, адукацыі. матэрыяльных дабротаў, як расце гэты самы сярэдні клас. Так што прагноз на будучыню тут можа і павінен быць аптымістычным. Тым больш што падзеі 1989-1991 гадоў як бы пацвердзілі гэтую тэндэнцыю — калі амаль тры дзесяткі посткамуністычных краін сталі на шлях дэмакратызацыі. Або, па крайняй меры, пачалі пераход — transition. Хтосці, як, напрыклад, Майкл Макфол (Michael McFaul), назваў гэта чацвёртай хваляй дэмакратызацыі, маючы на ўвазе працэсы, звязаныя не толькі з заняпадам камунізму, але і, шырэй, з заканчэннем халоднай вайны. Гэта значыць чацвёртая хваля тычыцца не толькі дэмакратызацыі ў посткамуністычных краінах, але і падобных працэсаў у цэлым свеце, абумоўленых тым, што разам з заканчэннем канфрантацыі часоў халоднай вайны скончылася і залішне паблажлівае стаўленне галоўных, глабальных палітычных актораў да недэмакратычных рэжымаў. Калі раней ЗША і Савецкі Саюз падтрымлівалі разнастайных дыктатараў толькі таму, што гэта былі «свае» дыктатары, пасля 1991 года гэтая палітыка спынілася. Гэта не азначае, што яна спынілася зусім, так як сусветныя гульцы і далей маюць свае інтарэсы і перавагі, але яна перастала быць настолькі адкрытай і цынічнай, як калісьці, менавіта таму, што скончылася «халодная вайна», і рыторыка пра дрэнных хлопцаў, які трэба цярпець, таму што яны ўсё ж такі нашыя, перастала быць легітымнай.

Такая палітыка ажыццяўляецца сёння больш прыхавана, з разнастайнымі агаворкамі і абмежаваннямі.

Такім чынам, нарастанне двух магутных хваляў дэмакратызацыі павінна было выклікаць сапраўды вельмі аптымістычныя пачуцці, і яно ў нейкай меры іх выклікала, што адчуваецца і ў згаданай працы Хантынгтана, і ў не менш гучна ў «Канцы гісторыі» Фрэнсіса Фукуямы (Francis Fukuyama, The End of History and the Last Man, 1992), і ў многіх іншых трыюмфалісцкіх тэкстах пачатку 90-х. Але працвераджэнне прыйшло дастаткова хутка.

Высветлілася, што падзенне дыктатуры не абавязкова прыводзіць да з’яўлення белай і пухнатай дэмакратыі. Высветлілася, што для многіх рэжымаў, якія ўсталяваліся пасля падзення камунізму, уласна гэты пераход, transition, з’яўляецца натуральнай формай існавання. Невядома, што гэта за пераход, куды, навошта. Вядома, аднак, што ніякай дэмакратыі ў большасці посткамуністычных краін не ўзнікла. А вось што паўстала — гэта сапраўды цікавае пытанне, вакол якога і палітолагі, і сацыёлагі ўжо другое дзесяцігоддзе ламаюць дзіды.

У пэўным сэнсе этапным для ўсіх гэтых дыскусій можна лічыць артыкул Томаса Карозерса «Рэвізія транзіталагічнай парадыгмы» (Thomas Carothers, Revising the Transition Paradigm), апублікаваны ў 2002 годзе ў «Journal of Democracy». Томас Карозерс — той самы амерыканскі прафесар, у якога ўкраінскі акадэмік Літвін восем гадоў таму скраў артыкул, прыняўшы яго за скіраваны супраць ідэі грамадзянскай супольнасці і тым самым, мабыць, спакусіўшыся на плагіят. На самой справе той артыкул быў супраць пэўнага дыскурсу пра грамадзянскую супольнасць. Так жа і «рэвізія» Карозерса не скіраваная супраць дэмакратыі або дэмакратызацыі, а толькі супраць некаторых дэмакратызацыйных дыскурсаў, якія ён называе «транзіталагічнай парадыгмай».

Гаворка ідзе, перш за ўсё, пра своеасаблівую дэмакратызацыную індустрыю, якая ўзнікла ў 90-х гадах, дзякуючы ўрадавым і няўрадавым грантам, у выглядзе цэлай сеткі арганізацый, якія прыняліся спрыяць працэсам дэмакратызацыі ў разнастайных краінах Азіі, Афрыкі, Лацінскай Амерыкі, і, вядома ж , Усходняй Еўропы. Такая сетка, натуральна, залежыць ад спонсараў, што нярэдка на практыцы азначае неабходнасць складаць ўсё больш бадзёрыя і эфектныя справаздачы аб сваёй дзейнасці. Карозерс прыводзіць абсалютна анекдатычная прыклады, як некаторыя афрыканскія краіны ўсё глыбей апускаюцца ў хаос, у эканамічны крызіс, у грамадзянскую вайну, ператвараюцца ў дыктатуры, у той час як па справаздачах міжнародных арганізацый тая ці іншая краіна рухаецца шляхам рэформаў, у ёй паляпшаецца кіраванне, адбываюцца дэмакратычныя выбары і гэтак далей. Уласна станаўленне кучмаўскага аўтарытарызму ў Украіне, як і ельцынска-пуцінскага ў Расеі, суправаджалася падобным слоўным круцельствам міжнародных назіральнікаў — пра тое, што выбары, хоць і не адпавядаюць дэмакратычным стандартам, сталі важкім крокам наперад у параўнанні з папярэднімі, яшчэ больш ашуканскімі.

Словам, пафас артыкула Карозерса быў выкліканы, перш за ўсё, неадпаведнасцю паміж тымі фармальнымі крытэрамі, па якіх ацэньваюцца поспехі дэмакратызацыі ў розных краінах, і той рэальнасцю, якая на самой справе ў тых краінах існуе і ні ў якай меры не паказвае на нейкі паляпшэнне стану грамадзянскіх свабодаў, свабоды друку, вяршэнства права ці яшчэ чагосці. Такім чынам, Карозерс паставіў пад пытанне пяць асноўных пастулатаў транзіталагічнай парадыгмы. Перш за ўсё, ён сказаў вельмі простую рэч — што падзенне дыктатуры не абавязкова вядзе да дэмакратыі. Між дыктатурай і дэмакратыяй існуе мноства прамежкавых станцый, на якіх аўтарытарныя кіраўнікі адчуваюць сябе даволі ўтульна і не маюць патрэбы ў асаблівых зменах. Г.зн. transіtіon становіцца для іх самодастатковым і, як правіла, выключна рытарычным працэсам, які зусім не павінен завяршыцца нейкай рэальнай трансфармацыяй. Па-другое, Карозерс нагадаў, што выбары зусім не абавязкова з’яўляюцца прыкметай дэмакратыі. Рэч для кожнага з нас, здавалася б, відавочная, а, тым не менш, для большасці людзей заходняй культуры цяжка зразумелая. Ну не мог Сталін быць такім крыважэрным, як яго выяўляюць, бо савецкія выбаршчыкі ні за што б яго тады не пераабралі! Адсюль адбываецца пэўная дамакратызацыйная Тэлеалёгія: дастаткова, маўляў, правесці выбары ў Іраку або ў Афганістане — і гэта ўжо ОК, велізарны поспех, краіны сталі на правільны шлях.

Карозерс рашуча паставіў пад пытанне гэты тэзіс адносна дастатковасці выбараў для дэмакратызацыі. І паставіў пад пытанне яшчэ адну, вельмі важную, транззіталагічную догму — пра тое, што для паспяховай дэмакратызацыі не трэба ніякіх перадумоваў, no prerequіsіtes. На самой справе, сказаў Карозерс, існуе цэлы шэраг структурных фактараў і перадумоў, без якіх немагчыма ажыццявіць дэмакратызацыю дзе б тое ні было, на падставе самай толькі палітычнай волі. Тэзіс, здаецца, відавочны, але для яго абвяшчэння патрэбная пэўная інтэлектуальная адвага, бо у палітычна карэктнай атмасферы неяк не выпадае казаць, што тая ці іншая краіна, той ці іншай народ не паспелі яшчэ для дэмакратызацыі, няма там для гэтага ніякіх перадумоваў, перш за ўсё — прававой дзяржавы. Чацвёрты пункт транзіталагічнай парадыгмы, ревізаванай Карозерсом, тычыцца паслядоўнасці трох этапаў, за якімі быццам бы ажыццяўляецца дэмакратызацыя.

Найперш, кажа тэорыя, адбываецца пэўная лібералізацыя рэжыму, потым — прарыў, абвал, выбух, адным словам — радыкальнае змяненне, breakthrough, і, у рэшце рэшт, трэці этап — кансалідацыя дэмакратычнай прылады. Карозерс сцвярджае, што гэтыя этапы зусім не абавязкова павінны ісці згодна першага, але часцей за ўсё — трэцяга. І менавіта таму дэмакратызацыя на самой справе даволі рэдка завяршаецца кансалідаванай дэмакратыяй.

І самым галоўным мне падаецца апошні пункт транзіталагічнай парадыгмы, на які ў нашым асяроддзі мала хто звяртае ўвагу. У ім гаворыцца пра тое, што для паспяховага пераходу, для паспяховай transіtіon трэба функцыянальная дзяржава. Транзіталагічная парадыгма апрыёры прадугледжвае, што такая дзяржава ўжо існуе. Так было ў Грэцыі і Партугаліі, у Іспаніі і Чылі, на Тайвані і ў Паўднёвай Карэі. Ва ўсіх гэтых краінах існавала больш ці менш эфектыўная, функцыянальная дзяржава, з усімі належнымі ўстановамі, якія трэба было толькі дэмакратызаваць.

Тым часам посткамуністычныя краіны сутыкнуліся з праблемай дысфункцыянальных дзяржаў. У постсавецкіх, як і постюгаслаўскіх рэспубліках дзяржаву трэба будаваць ледзь не з нуля, амаль ад падмурка. А гэта істотна адцягвае рэсурсы, энергію, намаганні ад дэмакратызацыйных праблем, так як даводзіцца думаць, перш за ўсё, аб стварэнні дзяржавы, прычым, варта заўважыць, аўтарытарны праект выглядае больш прывабным хоць бы таму, што прасцейшы.

Дэмакратычная сістэма на самой справе даволі складаная. Па сутнасці, Карозерс артыкуляваў тое, што іншы аўтар — Тарас Куз’ё (Taras Kuzіo), акрэсліў як праблему чацьвярцічнага пераходу (quadruple transіtіon). У артыкуле 2001-га года ў часопісе «Polіtіcs» ён пісаў, што посткамуністычныя пераходныя працэсы кардынальна адрозніваюцца ад таго, што было ў краінах Паўднёвай Еўропы ці Лацінскай Амерыкі. Адрозніваюцца па многіх паказчыках. Перш за ўсё, тым, што ў Паўднёвай Еўропе і Паўднёвай Амерыцы размова ішла галоўным чынам аб адзінкавым пераходзе — ад дыктатуры да дэмакратыі, аб «ўсяго толькі» стварэнні дэмакратычных устаноў. Тым часам у посткамуністычных краінах, у прыватнасці Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, гаворка ішла аб падвойным пераходзе — пра дэмакратызацыю і маркетызацыю, г.зн. стварэнне свабоднага рынку, усіх яго устаноў, практычна адсутных пры камунізме. Але некаторыя посткамуністычныя краіны — ўзгадаем пяты Карозерсов пункт — сутыкнуліся з яшчэ больш складанай праблемай трайнога пераходу — ім прыйшлося заняцца не толькі, ды і, скажам, не ў першую чаргу дэмакратызацыяй або маркетызацыяй, а элементарным будаўніцтвам дзяржавы. Гэта тычыцца фактычна ўсіх краін, якія ўзніклі на руінах былых федэрацый — перш за ўсё, вядома, Савецкага Саюза, у меншай меры — Югаславіі, зусім нязначна — Чэхаславакіі. І калі вы зірнеце адначасова на ўсе посткамуністычныя краіны, то ўбачыце, што найбольшыя праблемы паўсталі менавіта там, дзе насельніцтва ледзь ці не ўпершыню ў гісторыі павінна было ўзяцца за будаўніцтва новых незалежных дзяржаў, ажыццяўляць патройны пераход. Але і гэта яшчэ не канец. Аказваецца — на што, уласна, і звярнуў асаблівую ўвагу Тарас Куз’ё, — некаторыя з гэтых краін ажыццяўляюць чацвярцічны пераход. Г.зн. вырашаюць не толькі праблемы дэмакратызацыі, маркетызацыі і пабудовы дзяржавы, але і праблему стварэння нацыі. Сучаснай нацыі, народа. У рознай меры з гэтай праблемай сутыкнуліся і Украіна, і Беларусь, і Малдова, і Македонія, не кажучы ўжо пра рэспублікі Сярэдняй Азіі. Зразумела, што патрэба чацічнага пераходу ставіць краіну ў значна больш складаныя ўмовы, чым сітуацыя пераходу двайнога, як у Польшчы ці Вугоршчыны, або адзінкавага, як у Гішпаніі ці Партугаліі. Лёгка здагадацца, якія аспекты чацвярцічнага пераходу аказваюцца для ўладных элітаў прыярытэтнымі, а да якіх рукі так і не даходзяць. Тым больш, калі да гэтых аб’ектыўных праблемаў дадаць яшчэ і суб’ектыўныя, перш за ўсё — натуральнае жаданне ўладных эліт пазбегнуць палітычнай і эканамічнай канкурэнцыі або, па крайняй меры, мінімізаваць рызыкі, звязаныя з магчымай зменай улады.

Як вынік, большасць пераходных краінаў, адыйшоўшых ад дыктатуры, не набліжаецца да дэмакратыі, а аказваецца ў нейкай шэрай зоне, даволі камфортнай для аўтарытарных кіраўнікоў.

Камфортнай, бо яны маюць магчымасць карыстацца перавагамі абедзвюх сістэм, аўтарытарнай і дэмакратычнай. З аднаго боку, захоўваючы аўтарытарызм, яны пазбягаюць рэальнай палітычнай і эканамічнай канкурэнцыі, зводзячы да мінімуму верагоднасць страціць уладу з дапамогай дэмакратычных выбараў. А з іншага боку, імітуючы дэмакратыю, яны пазбягаюць санкцый і палітычнай ізаляцыі ў сучасным свеце, дзе дамінуюць, па меншай меры, на нарматыўным узроўні, ліберальна-дэмакратычныя каштоўнасці. Гэтая камфортнасць, вядома ж, патрабуе пэўных намаганняў і ўмення. Нельга «перабольшыць» ў бок дэмакратыі, бо тады можна прайграць «занадта сумленныя» выбары, але і нельга перагнуць ў бок аўтарытарызму, бо тады можна нарвацца на міжнародныя санкцыі ці, яшчэ горш, на якую-небудзь аранжавую рэвалюцыю.

Г.зн. палітыка ў шэрай зоне — гэта такое сабе хаджэнне пінным полі, дзе кожны неасцярожны крок — ці то ў левы бок, ці то ў правы — можа быць аднолькава небяспечным. Трэба добрае пачуццё маршруту, інтуіцыя.

А галоўнае, неабходнае валоданне рэсурсам — адміністрацыйным, медыйнай, фінансавых, юрыдычным, трэба ўмець спрытна маніпуляваць усімі гэтымі рэсурсамі. Так як сіла такіх рэжымаў не ў гвалце, хаця і ён ім не чужы, але хутчэй у парадку выключэння. Галоўнае — подкуп, шантаж, маніпуляцыі. Гэта своеасаблівае know-how, і даецца яно не адразу. Леанід Краўчук, як і яго беларускі калега Вячаслаў Кебіч, прайграў у свой час выбары зусім не таму, што быў занадта шчырым дэмакратам. Яны пайгралі выбары, бо ні ён сам, ні яго каманда не назапасілі дастатковых рэсурсаў, а галоўнае — умення імі карыстацца ва ўмовах імітацыйнай дэмакратыі. Яго пераемнік Леанід Кучма авалодаў гэтым мастацтвам з бляскам і, праўду кажучы, калі б не фатальны для яго касетны скандал, мы мелі б дарагога Данілавіча на чале дзяржавы яшчэ пяць, дзесяць ці пятнаццаць гадоў — калі не ў ролі прэзыдэнта, то ў ролі прэм’ера з прэзыдэнцкімі паўнамоцтвамі.

Калісьці, ўзгадваю, Аляксандр Рубцоў, маскоўскі палітоляг, дасціпна параўнаў імітацыйную дэмакратыю з дзіравым вядром, якое выглядае звонку цалкам нармальным, вось толькі данесці ў ім ваду ад калодзежа да дома — немагчыма. Гэтак жа і з ельцынскай, кучмаўскай, пуцінскай ці, скажам, назарбаеўскай дэмакратыяй: на выгляд яна быццам і дэмакратыя, вось толькі галоўнай сваёй функцыі не выконвае — ніякай магчымасці змяніць уладу дэмакратычным шляхам выбаршчык не мае.

Вядома, як я ўжо казаў, імітацыя дэмакратыі — гэта таксама мастацтва. Аўтарытарная ўлада павінна беспамылкова адгадаць аптымальны памер дзірачкі ў згаданым вядры. Яна павінна быць дастаткова вялікай, каб уся вада выцякла, г.зн. каб ні аднаго шанцу выйграць выбары апазіцыі не засталося. Але разам з тым яна павінна быць дастаткова малой, каб не занадта кідацца ў вочы занадта прыдзірлівым міжнародным назіральнікам.

Нагадаю, што артыкул Рубцова, апублікаваны ў «Маскоўскіх навінах» ў лістападзе 1999-га года, называўся «Неататалітарызм» і ўспрымаўся тады як оруэлаўская антыўтопія, а не як рэальны прагноз на бліжэйшую будучыню для Расеі, так і для Украіны таксама.

Я працытую вельмі прыгожую цытату з Карозерса, дзе ён піша аб тым, што «найбольш распаўсюджаныя сёння мадэлі палітычнага развіцця пераходных краін варта лічыць альтэрнатыўнымі напрамкамі, а не прамежкавымі станцыямі на шляху да лібэральнай дэмакратыі.

Хісткая сярэдзіна паміж паўнакроўнай дэмакратыяй і адкрытай дыктатурай з’яўляецца сёння самым тыповым месцам знаходжання посткамуністычных краін і краін трэцяга свету. Большасць пераходных краін не з’яўляюцца ні дыктатурамі, ні маладымі дэмакратыямі. Яны належаць да палітычнай «шэрай зоны». Яны маюць атрыбуты дэмакратычнага палітыкума, у прыватнасці пэўную, хаця абмежаваную, палітычную прастору для апазіцыйных партый і незалежнай грамадзянскай супольнасці. Пры наяўнасці рэгулярных выбараў і дэмакратычных канстытуцый, тым не менш, яны пакутуюць ад сур’ёзнага дэфіцыту дэмакратыі, у прыватнасці, калі гаворка ідзе пра кепскую рэпрэзентацыю інтарэсаў грамадзян, слабы удзел ў палітычных працэсах па-за галасаваннем, пазаправавыя дзеянні дзяржаўных служачых, сумнеўныя выбары, нізкі давер да дзяржаўных установаў і іх традыцыйную неэфектыўнасць».

Шэрая зона, вядома, мае свае адценні. Томас Карозерс вылучае два асноўныя сіндромы, характэрныя для гэтай зоны. Ён акрэслівае іх як feckless pluralіsm, г.зн. вялы, бездапаможны, дысфункцыянальны плюралізм, і domіnant power polіtіcs, г.зн. палітыка дамінантнай улады, палітычны гегеманізм. Першы сіндром ён апісвае наступным чынам: «Краіны, палітычнае жыццё якіх адзначана дысфункцыянальным плюралізмам, маюць, як правіла, значны аб’ём палітычных свабодаў, рэгулярныя выбары, змену ўлады паміж сапраўды рознымі палітычнымі групоўкамі. Але, нягледзячы на гэтыя станоўчыя рысы, дэмакратыя застаецца вельмі няўстойлівай і павярхоўнай. Палітычная актыўнасць грамадзян, здавалася б, шырокая падчас выбараў, практычна не выходзіць за межы галасавання. Палітычныя эліты з усіх асноўных партый паўсюдна ўспрымаюцца як карумпаваныя, эгацэнтрычныя і неэфектыўныя. Змена ўлады зводзіцца да бясконцай перадачы нявырашаных праблем краіны ад аднаго бездапаможнага ўрада да іншага. Публіка сур’ёзна расчараваная палітыкай і, нават застаючыся ў прынцыпе добразычлівай да ідэалаў дэмакратыі, на практыцы вельмі не задаволеная палітычным жыццём сваёй краіны. Увогуле, палітыка ўспрымаецца як застаялая, карумпаваная, манапалізаваная элітамі прастора, ад якой ўсёй краіне не варта чакаць нічога добрага і якая, адпаведна, выклікае да сябе мінімальную павагу».

Такі бездапаможным плюралізм, па Карозерсу, найбольш распаўсюджаны ў Лацінскай Амерыцы — рэгіёне, дзе «большасьць краінаў пачалі дэмакратычныя пераўтварэнні з наяўных ўжо разнастайных палітычных партыяў, але таксама з глыбокай традыцыяй вельмі дрэннага функцыянавання дзяржаўных устаноў». У посткамуністычным свеце, працягвае ён, прыкметы гэтага сіндрому прыкметныя ў Албаніі, Босніі, Украіне, Малдове, а збольшага і ў Румыніі і Балгарыі.

У краінах дысыфункцыянальнай дэмакратыі, тлумачыць Карозерс, «партыі, якія ваююць за ўладу, настолькі перапоўнілася сляпой нянавісцю адзін да аднаго, што ўсе іх апазыцыйныя намаганні накіроўваюцца выключна на тое, каб любой цаной не дазволіць супернікам чаго-небудзь дасягнуць»; «палітычнае спаборніцтва адбываецца паміж глыбока варожымі партыямі, якія дзейнічаюць, па сутнасці, як сеткі кліенталісцкага патранажу, без якіх-небудзь спробаў да самаўзнаўлення»; «улада пераходзіць ад адной недаўгавечнай палітычнай групоўкі да іншай, на чале з харызматычным лідэрам, альбо да часовых альянсаў з невыразнай палітычнай ідэнтычнасцю , як у Гватэмале або Ўкраіне». Нягледзячы на ўсялякія адрозненні і нюансы, краіны бездапаможнага плюралізму маюць важную агульную рысу: «увесь палітычны клас, быццам бы плюралістычны і канкурэнтны, абсалютна адарваны ад сваіх грамадзян, і ўсё яго палітычнае жыццё — абсалютна пусты, беззмястоўны занятак».

Іншы палітычны сіндром у «шэрай зоне» паміж кансалідаванай дэмакратыяй і кансалідаванай дыктатурай, па Томасу Карозерсу, — гэта палітыка дамінантнай ўлады: «Краіны з гэтым сындромам маюць абмежаваную, але ўсё ж рэальную палітычную прастору, пэўную палітычную спаборнасць паміж супрацьлеглымі групамі і, па крайняй меры, галоўныя інстытуцыйныя формы дэмакратыі. Тым не менш адна палітычная група — рух, партыя, сям’я або асобны лідэр — дамінуюць у гэтай сістэме такім чынам, што не пакідаюць практычна ніякіх перспектываў змены ўлады ў агляднай будучыні … Калі пры бездапаможным плюралізме справаводства ў значнай ступені незалежнае, то пры дамінантнай уладзе яно, як правіла, цалкам падкантрольнае. І калі пры бездапаможным плюралізме выбары з’яўляюцца пераважна свабоднымі і справядлівымі, то пры дамінантнай уладзе яны пераважна сумнеўныя, хоць і не цалкам фальшывыя, так як пануючая група стараецца разыграць больш ці менш прыстойнае выбарчае шоў для міжнароднай супольнасці … Як і ў сістэмах бездапаможнага плюралізму, грамадзяне ў сістэмах дамінантнай улады расчараваныя ў палітыцы і адсунутыя ад якога-небудзь істотнага ўдзелу ў палітычных працэсах акрамя галасавання. Але паколькі тут няма змены ўлады, грамадзяне менш схільныя да пазіцыі «так праваліцеся вы ўсе!», характэрнай для сістэм бездапаможнага плюралізму. Зрэшты, дзяржава і тут застаецца слабой і дысфункцыянальнай, хоць галоўнай яго бядой з’яўляецца дэградацыя бюракратыі ў застойных ўмовах фактычна аднапартыйнага кіравання, а не характэрны для бездапаможнага плюралізму інстытуцыйны беспарадак».

Карозерс сцвярджае, што палітычныя сістэмы, пазначаныя сіндромам бездапаможнага плюралізму ці дамінантнай улады, могуць быць даволі стабільнымі, насуперак сваёй удаванай «пераходнасці», — хоць і не настолькі стабільнымі, як кансалідаваная дэмакратыя ці, наадварот, кансалідаваны аўтарытарызм. У самой справе, сістэма бездапаможнага плюралізму можа дасягнуць стану своеасаблівага дысфункцыянальнай раўнавагі — «перадачы ўлады паміж канкурэнтнымі элітамі, цалкам адарванымі ад грамадзян, але, тым не менш, здольнымі прытрымлівацца агульнапрынятых правілаў». Больш стабільнай можа быць сістэма дамінантнай улады — «з пануючай групай, здольнай трымаць апазіцыю пад кантролем і разам з тым дапускаць дастатковую палітычную адкрытасць для зніжэння грамадскага ціску». Ні адна сістэма, аднак, не з’яўляецца вечнай. «Краіны могуць пераходзіць ад адной сістэмы да іншай, ці ж адыходзіць ад абедзвюх ў бок ліберальнай дэмакратыі альбо дыктатуры».

Развіццё Украіны можа быць добрай ілюстрацыяй такога руху, дакладней — вагання паміж бездапаможным плюралізмам і палітыкай дамінантнай улады — з паступовым спаўзаннем да кансалідацыйнага аўтарытарызму ў апошнія гады Леаніда Кучмы, аднаўленнем дысфункцыянальнай дэмакратыі пры Віктары Юшчанку і выразнай праявай аўтарытарных тэндэнцый пры Віктары Януковічу, з перспектывай зацвярджэння ва Ўкраіне нават не канкурэнтнага аўтарытарызму, а цалкам гегеманічнага — як у Расеі і Беларусі. Я не ведаю, ці ёсць выхад з гэтага заганнага кола, так як падзенне кансалідаванага аўтарытарызму, вядома, рана ці позна адбудзецца, але ва ўмовах прынцыпова няпраўнай дзяржавы і адсутнасці ў нас адпаведных традыцый, адпаведнай культуры, мы атрымаем зноў бездапаможны плюралізм, які непазбежна выкліча масавае расчараванне і раздражненне людзей дысфункцыянальнай дэмакратыяй, выкліча чарговую настальгію па «моцнай руцэ» і «парадку» і, адпаведна, забяспечыць зноў вяртанне да палітычнага гегеманізму, які зноў жа будзе раздражняць людзей сваёй неэфектыўнасцю і карумпаванасцю, ды яшчэ і ў дадатак абмежаваннем грамадзянскіх свабодаў.

Адным словам, у пошуках выхаду мы ступаем на хісткую тэрыторыю, дзе пануе тэорыя залежнасці ад шляху (path-dependence theory) з яе непрыкметнай ісцінай: кропка, да якой мы прыйдзем, шмат у чым залежыць ад пункту, з якога мы выйшлі. Наша сённяшняя сітуацыя, а ў вялікай меры і будучая, безумоўна, залежыць ад культурна-гістарычных фактараў — ад нашай прыналежнасці да ўсходнехрысціянскай, а не заходнехрысціянскай цывілізацыі, ад не лепшай ў палітычным сэнсе спадчыны Залатой Арды, Візантыі, Маскоўскага царства, Расійскай імперыі, таталітарнага СССР.

Часткай такой спадчыны з’яўляецца патэрналізм і кліенталізм, калектывісцкая свядомасць, перавага вертыкальных грамадскіх сувязяў над гарызантальнымі, нізкая якасць грамадскага капіталу, то бок нізкі ўзровень узаемадаверу, салідарнасці і гатоўнасці супрацоўнічаць для дасягнення агульных, грамадска значных мэтаў. Палітычную культуру, як і ўвогуле культуру, немагчыма змяніць за год ці нават дзесяцігоддзе. Але змяняць яе трэба, калі мы ўвогуле хочам чагосці дасягнуць, хай і не хутка, калі мы хочам вырвацца з заганнага кола, якое зацягвае нас наўпрост ў трэці свет.

Тут недастаткова палітычнай волі, патрэбныя новыя інстытуцыі, якія паступова сфарміруюць новую палітычную культуру. Я разумею, вядома, што інстытуцыі самі з’яўляюцца прадуктам пэўнай культуры. Больш таго, я разумею, што, перанесеныя ў іншае асяроддзе, яны падвяргаюцца эрозіі, дэфармацыі, яны функцыянуюць у Расеі ці Украіне інакш, чым у Швецыі ці Вялікабрытаніі. Але гэта азначае толькі, што яны маюць патрэбу ў прыстасаванай, асцярожнай мадыфікацыі і адаптацыі. Тут не абысціся без спробаў і без памылак, і без адпаведнага карэктавання. Акрамя ўмення і цярплівасці, сапраўды патрэбна яшчэ і вялікая палітычная воля.

Каб патлумачыць важнасць, нават прыярытэтнасць інстытуцыйных зменаў (перш за ўсё ў судаводстве і сілавых структурах, але не толькі), я нагадаю вам, што Украіна атрымала ў спадчыну інстытуцыйную сістэму ад СССР — і не асабліва яе за 20 гадоў змяніла. Савецкая сістэма мела хітрую канструкцыю: яна складалася нібы з двух пластоў — вонкавага і ўнутранага. Знешні пласт прадстаўлялі фармальныя інстытуцыі ўлады, якія на першы погляд не адрозніваліся ад аналагічных устаноў у любым дэмакратычнай дзяржаве: парламенты, урады, суды, органы мясцовага самакіравання. Да гэтага знешняга пласту належалі і недзяржаўныя («грамадскія» як бы) арганізацыі накшталт прафсаюзаў, творчых саюзаў ды інш. Разам з тым ва ўнутраным пласце засяроджвалася рэальная ўлада, і была яна шмат у чым ценявой у тым сэнсе, што яе дзейнасць рэгламентавалася хутчэй няпісанымі, чым пісанымі правіламі і законамі. Гэта была ўлада камуністычнай партыі; менавіта партыя была рэальным механізмам, які прыводзіў у дзеянне і кантраляваў усю тую сістэму, ну, і, вядома, тыя інстытуцыі, якія былі ёй непасрэдна падкантрольныя, гэта, перш за ўсё, зразумела, войска, міліцыя і КДБ. Гэта была рэальная ўлада, і заўважце, што гэтая рэальная ўлада не была нават фармальна федэралізаванай. Федэралізаванымі былі толькі ўсе знешнія, фармальныя інстытуцыі — міністэрства культуры, вярхоўныя рады і іншыя пацёмкінскія канструкцыі, якія не мелі асаблівага практычнага значэння.

Падчас перабудовы, аднак, адбылося паслабленне, то бок абмежаванне ценявой улады, рэальнай ўлады камуністычнай партыі, і тады раптам фармальныя, знешнія ўстановы пачалі набываць усё большую самастойную вагу, гуляць ўласную ролю, станавіцца аўтаномнымі, эмансіпавацца ад ўплыву і кантролю камуністычнай партыі ў меру таго, як слабее яе роля, ведучы, такім чынам, і камуністычную сістэмю, і сам Савецкі Саюз да распаду. Але важна і тое, што ўсе гэтыя ўстановы, створаныя ў свой час кампартыяй, зусім не прызначаліся для самастойнага існавання. Яны былі проста не здольныя функцыянаваць без кіруючай ролі камуністычнай партыі. Г.зн. яны тэхнічна не прыстасаваныя да такога функцыянавання. Няма ні законаў, ні падзаконных актаў, якія б належным чынам рэгламентавалі іх самастойную дзейнасць. Няма дакладнага размежавання паўнамоцтваў.

Няма механізму рашэння канфліктаў. Усё гэта было непатрэбным, таму што існавала кампартыя, якая вырашала ўсе гэтыя праблемы. Фармальныя правілы і працэдуры не былі патрэбнымі, бо існаваў нефармальны арбітр. Але арбітр знік разам з распадам СССР, а дакладней — разам з адменай 6-га артыкулу Канстытуцыі, які гарантаваў кампартыі кіруючую ролю, пасля чаго і лёс кампартыі, і лёс СССР апынуліся перадвырашанымі. Арбітр знік, але засталіся інстытуцыі — быццам бы незалежныя, самастойныя і дэмакратычныя, але без якіх-небудзь механізмаў суіснавання, узаемадзеяння, узаемадапаўнення, узаемакантролю. Затое з вялікай спакусай павелічэння сваіх паўнамоцтваў і, адпаведна, падкантрольных рэсурсаў шляхам захопу чужых альбо спрэчных, «нічыйных» тэрыторый.

Сістэма заканамерна пайшла ў піке. Тое, што з’явілася на пачатку 90-х гадоў і ў Расеі, і ў Украіне, уласна і было дысфункцыянальнай дэмакратыяй, якую больш правільна было б называць проста дэградаваным аўтарытарызмам. Гэтая сістэма выглядае даволі плюралістычнай, але гэта вымушаны плюралізм, «плюралізм па-за вояй» pluralіsm by default), так як ён забяспечваецца не эфектыўнымі дэмакратычнымі інстытуцыямі і не ўважлівым стаўленнем лідэраў, ды і ўсяго грамадства да дэмакратычных правілаў гульні, а ўсяго толькі няздольнасцю асноўных гульцоў, недахопам сілы і ўмення захапіць ўсю касу па прынцыпе «сіла ламае права», «пераможца атрымлівае ўсё», «мэта апраўдвае сродкі». Нейкі час ўкраінскія палітыкі з-за ўласнай слабасці, недахопу рэсурсаў і спецыфічных навыкаў праяўлялі як бы талерантнасць да хаатычнай дэмакратыі і нямоглага плюралізму, то бок былі вымушаныя іх папросту трываць.

Але паступова яны навучыліся кансалідаваць сваю аўтарытарную ўладу, прытым, спрытна імітуючы дэмакратычную рыторыку. Канцэнтрацыя ўлады, як я ўжо казаў, патрэбна ім для вырашэння ўнутраных, асабістых праблем, а дэмакратычная рыторыка — для вырашэння праблем знешніх, іміджавых. Дэмакратыя ў сучасным свеце стала нарматыўнай каштоўнасцю. Рэдка які палітык адважыцца сёння прама сказаць, што ён падтрымлівае дыктатуру, ці што яго ўрад з’яўляецца аўтарытарным рэжымам. Такіх палітыкаў, калі яны не маюць запасаў нафты, або газу, ці яшчэ чагосці, не пускаюць сёння ў еўрапейскія салоны, яны не маюць належнай міжнароднай легітымнасці, і таму мімікруюць — авалодваюць мастацтвам імітацыі. Гэта мастацтва прыходзіць не адразу, постсавецкія рэжымы павінны былі крыху павучыцца. Яны павінны былі акумуляваць пэўныя рэсурсы, г.зн. ажыццявіць ашуканскую прыватызацыю. Яны павінны былі навучыцца збіраць падаткі, купляць прыхільнікаў, выбудоўваць кліенталісцкія структуры, маніпуляваць медыя. Яны павінны былі авалодаць усімі гэтымі know-how.

Г.зн. з двух магчымых спосабаў пераадолення постсавецкага інстытуцыйнага хаосу яны абралі другі, больш просты. Першы абралі прыбалты, палякі, чэхі, венгры. Яны дэмантавалі старыя структуры, перш за ўсё небяспекі, здольныя, як Тэрмінатар-2, да самарэгенерацыі, — кампартыю і яе баявы атрад — спецслужбы. І стварылі разам з тым новыя ўстановы, увялі новыя працэдуры, зацвердзілі самае галоўнае — рэальнае размеркаванне ўлады і вяршэнства права. Але для гэтага грамадзянская супольнасць павінна было быць дастаткова моцнай і мабілізаванай, каб цалкам адсунуць ancіen regіme — камуністычную наменклатуру ад улады, ажыццявіць люстрацыю і расчысціць такім чынам шлях да кардынальнай перабудовы інстытуцыйнай структуры і правілаў яе функцыянавання. Другі шлях абралі ўсе астатнія. Яны запоўнілі інстытуцыйны хаос, які ўзнік з прычыны знікнення кампартыі як сапраўды «кіруючай і накіроўваючай» сілы, больш ці менш эфектыўнымі яе сурагатамі — ці то ў выглядзе нефармальнай «партыі ўлады», іерархічна замкнёнай на прэзідэнта і падкантрольныя яму «дзяржаўныя адміністрацыі», ці то у выглядзе фармалізаваных партый з нацыяналістычнымі або проста «дзяржаўніцкімі» (этатысцкімі) ідэалогіямі замест камуністычнай. Там, дзе грамадзянская супольнасць было слабой або адсутнічала зусім, як у Сярэдняй Азіі, гэтая замена аднаго аўтарытарызму на іншы адбылася хутка і бязбольна: камуністычныя бонзы сталі султанамі, захаваўшы практычна некранутымі не толькі старыя ўстановы, а і спадарожныя ім кліенталісцкія сеткі і іерархіі. У эўрапейскіх рэспубліках былога СССР і на Балканах ні наменклатура не была дастаткова моцнай, каб захаваць манапольную ўлада, ні грамадзянская супольнасць не было дастаткова моцнай і мабілізаванай, каб тую наменклатуру цалкам ад улады адсунуць і ажыццявіць радыкальныя дэмакратычныя рэформы.

Такім чынам, на гэтых тэрыторыях ўсталявалася своеасаблівае двоеўладдзе — кампраміснае суіснаванне двух аднолькава моцных (дакладней — аднолькава слабых) сапернікаў.

Гэтая хісткая раўнавага не магло быць, аднак, працяглай. Інстытуцыйны хаос трэба было неяк адольваюць — або аднаўленнем аўтарытарнага кіравання, да чаго імкнуліся посткамуністы, ці ж кардынальным змяненнем устаноў і працэдур, да чаго менш выразна і настойліва імкнуліся іх дэмакратычныя апаненты.Посткамуністычная эліта нарэшце перайграла сваіх апанентаў, кааптаваўшы адных як саюзнікаў або «канструктыўных» апазіцыянераў і паспяхова маргіналізаваўшы іншых як адарваных ад жыцця рамантыкаў або небяспечных («дэструктыўных») радыкалаў. Даў аб сабе ведаць больш багаты вопыт, лепшая арганізаванасць, а галоўнае — хутка і ўмела акумуляваныя разнастайныя рэсурсы. Я кажу пра былыя савецкія рэспублікі — так як на Балканах хісткую раўнавагу парушылі ў іншы бок — шмат у чым дзякуючы Захаду, перш за ўсё Еўразвязу, хаця ў выпадку экс-Югаславіі важную ролю адыграла таксама ўмяшанне НАТО.

Дысфункцыянальная дэмакратыя ў постсавецкіх рэспубліках скончылася даволі хутка аднаўленнем аўтарытарызму: спачатку, з прычыны ваенных пераваротаў, у Азербайджане і Грузіі, потым, з прычыны цалкам дэмакратычных выбараў, у Беларусі і Украіне, і нарэшце — у Расеі і Малдове. Леанід Кучма, замяніўшы ў 1994-м на прэзідэнцкай пасадзе Леаніда Краўчука, даволі хутка зрабіў тое, што ніяк не ўдавалася яго папярэдніку: спыніў гіперінфляцыю, наладзіў фіскальную сістэму, падпарадкаваў рэгіянальных баронаў і крымскіх сепаратыстаў, адным словам — аднавіў (больш ці менш) кіравальнасць дзяржавай. Зрабіў ён гэта, праўда, не з дапамогай дэмакратычных інстытуцый і працэдур, а хутчэй, наадварот — пры дапамозе інстытуцыязлізаваных пэўным чынам нефармальных, фактычна пазаправавых, метадаў ажыццяўлення ўлады. Ён стварыў так званую шантажысцкую дзяржаву, blackmaіl state, як яго называе Кейт Дарден (Keіth Darden). І яна апынулася па-свойму даволі эфектыўнай. Гэтая дзяржава пабудаваная на трох галоўных падставах. Па-першае, гэта паўсюдная карупцыя. Шантажысцкая дзяржава не толькі паблажліва да яе ставіцца, але нават у многіх выпадках заахвочвае. Па-другое, яна ў той жа час старанна адсочвае ўсю гэтую карупцыю, збірае на кожнага кампрамат пры дапамозе кантралюючых органаў — міліцыі, службы бяспекі і, галоўнае, падатковай службы. І, па-трэцяе, дзяржава прымяняе закон выбрачна, адпаведна палітычнай мэтазгоднасці. У выніку, з аднаго боку, існуе Паўсюдная карупцыя, а з другога — кампрамат ледзь не на кожнага. Кожны грамадзянін, які займаецца бізнэсам (або палітыкай, што ў нашых умовах амаль адно і тое ж) аказваецца фактычна на кручку ва ўлады. Супраць кожнага нелаяльнага падданага можа быць адкрытая крымінальная справа. Менавіта крымінальная, а не палітычная. Хоць гаворка ідзе менавіта пра палітыку, так як караюць на самой справе не за карупцыю, а за нелаяльнасць. Так было з Хадаркоўскім, так было з Лазарэнкам. Уласна, караць нікога ўжо і не трэба, некалькіх паказальных расправаў дастаткова, каб усе зразумелі, што іх чакае за нелаяльнасць.

Гэтая сістэма па-свойму эфектыўная, так як дае магчымасць аўтарытарным рэжымам распраўляцца з палітычнымі апанентамі як са звычайнымі крымінальнікамі. І такім чынам адкідаць абвінавачванні ў палітычных рэпрэсіях супраць іншадумцаў, супраць апазыцыі. Згаданы вышэй Кейт Дардэн лічыць такую сістэму даволі стабільнай. А ўсё ж ёсць, па меншай меры, чатыры арэны, на якіх шантажысцкая дзяржава, г.зн. канкурэнтны аўтарытарны рэжым, які маскіруюць пад дэмакратыю, можа быць атакаваны і калі і не пераадолены, то ўсё ж подвержаны сур’ёзнаму выпрабаванню менавіта з прычыны пэўнай спаборнасці, канкурэнтнасці, захаванай на гэтых арэнах.

Па-першае, гэта, вядома ж, парламент, дзе прысутнічае якая-ніякая апазіцыя, а значыць, і альтэрнатыўнае меркаванне па разнастайных пытаннях, прычым гэта меркаванне пастаянна агучваецца публічна на вышэйшым дзяржаўным форуме. Па-другое — гэта электаральная сістэма, у якой выбары хоць і фальсіфікуюцца і рэжысуюцца, але, тым не менш, галасы ўсё ж рэальна падлічваюцца (чаго відавочным чынам няма, напрыклад, у Беларусі), а значыць, і магчымасці для маніпулявання абмежаваныя: калі апазіцыя набярэ, скажам, не 55, а 75 працэнтаў галасоў, то ніякія фальсыфікацыі рэжыму ўжо не дапамогуць. Па-трэцяе — гэта незалежныя мас-медыя. Канкурэнтныя аўтарытарныя рэжымы, зразумела, імкнуцца іх маргіналізаваць, запалохаць або перакупіць, але ўсё ж церпяць. І, па-чацвёртае, — суды, якія хоць і не з’яўляюцца цалкам незалежнымі, тым не менш, у сістэмах вымушанага плюралізму яны часта залежаць ад розных цэнтраў улады, фармальнай і нефармальнай. Г.зн. яны не з’яўляюцца элементам прававой дзяржавы, так як такой дзяржавы няма. Але яны з’яўляюцца элементам дысфункцыянальнага плюралізму ў тым сэнсе, што не манапалізаваныя аўтарытарнай уладай да такой ступені, каб апазыцыя не магла пры пэўных абставінах перакупіць ў іх патрэбнага рашэння, — насуперак жаданню і нават ціску ўлады.

Канкурэнтныя аўтарытарныя рэжымы асуджаныя быць нестабільнымі ўжо ў сілу таго, што дапускаюць рэальную палітычную канкурэнцыю, імітуюць дэмакратыю дастаткова сур’ёзна, каб апазіцыя атрымала рэальны, хоць і невялікі шанец пры пэўных абставінах — з надзвычайнымі намаганнямі, рэдкай згуртаванасцю і шанцаваннем — выйграць дэмакратычныя выбары па існуючых правілах . Натуральна, што ўсе аўтарытарныя кіраўнікі імкнуцца мінімізаваць рызыкі, абмежаваць канкурэнцыю, кансалідаваць свае рэжымы. Украіна не з’яўляецца выключэннем, але ва Украіне ёсць па меншай меры тры фактара, якія гэтай кансалідацыі істотна перашкаджаюць.

Па-першае, ўладныя эліты ва Украіне былі, ёсць і, спадзяюся, будуць фрагментаваныя. Ва Украіне шмат уплывовых кланаў, якія, дасць Бог, ніколі не падзеляць ўсёй тэрыторыі і ўсіх рэсурсаў, а значыць, заўсёды будуць спаборнічаць і ўжо гэтым будуць забяспечваць хоць нейкі плюралізм.

Рэгіянальныя, моўныя, культурныя, этнічныя і рэлігійныя падзелы таксама ўносяць свой уклад у гэтую фрагментарнасць, а заадно і ў вымушаны плюралізм. Гэты фактар, праўда, ўскладняе кансалідацыю не толькі аўтарытарызму, але і дэмакратыі, ён на самай справе даволі амбівалентны. Але паколькі з перамогай Януковіча аб кансалідацыі дэмакратыі, думаю, гаворка не ідзе, то можам лічыць пакуль што нашу падзел і фрагментаванасць фактарам пазітыўным.

Па-другое, ва Ўкраіне ўсё-такі існуе грамадзянская супольнасць — магчыма, яшчэ вельмі слабая і няспелая, але ўсё ж яна мае пэўны вопыт, рэсурсы і ўплыў, у чым мы, у рэшце рэшт, мелі магчымасць пераканацца падчас Аранжавай рэвалюцыі.І, па-трэцяе, існуе пэўны міжнародны кантэкст, які не занадта спрыяльны для кансалідацыі аўтарытарызму ва Украіне. З аднаго боку, як я ўжо згадваў, існуе нарматыўная гегемонія ліберальнай дэмакратыі ў сучасным свеце, а з другога боку, Украіна — у адрозненне ад Расеі, Кітая, Саудаўскай Аравіі — не мае пераканаўчых аргументаў, каб дамагчыся для сябе статусу выключэння з гэтай нормы. Прыклад Беларусі даволі паказальны ў гэтым сэнсе для ўкраінскіх палітыкаў. Бо беларускі рэжым ніколькі не аўтарытарнейшы за казахскі або азербайджанскі, але да свайго няшчасця ён размешчаны ў Еўропе, дзе прымяняюцца некалькі іншыя дэмакратычныя стандарты, асабліва да тых, хто не мае нафты, газу і іншых важных рэсурсаў. Украіна дастаткова інтэграваная ў розныя міжнародныя, у прыватнасці еўрапейскія арганізацыі, дастаткова адкрытая для дыфузіі еўрапейскіх ідэй і практык і, адпаведна, — для іх паступовага засваення.

Вядома, Украіна гэтак жа адкрытая і для зусім іншых ідэй і практык, якія распаўсюджваюцца з Расіі. Але гэты ўплыў, пры ўсёй яго інтэнсіўнасці і мэтанакіраванасці, наўрад ці зможа канкураваць з заходнім «мяккім» уплывам — перш за ўсё з-за нізкай цывілізацыйнай прывабнасці Расіі параўнальна з Захадам.

Уласна, гэта ўскосным чынам прызнаюць не толькі ўкраінскія, але і расейскія эліты, якія, насуперак выключна рытарычнай антызаходняй, менавіта на Захадзе, а не ў Расеі, вучаць сваіх дзяцей, лечацца і адпачываюць, купляюць нерухомасць, захоўваюць банкаўскія капіталы і г.д.

Тое, што кансалідацыя аўтарытарызму ва Украіне па расейскім або беларускім сцэнары малаверагодная, зусім не азначае, што данецкі клан, атрымаўшы ўладу ў Кіеве, не будзе старацца менавіта такі сцэнар рэалізаваць. Правінцыйны светапогляд можа згуляць з Януковічам і яго камандай злы жарт, бо яны, здаецца, шчыра вераць, што той мафіёзны-таталітарны спосаб праўлення, які яны рэалізавалі ў Данбасе, можна паспяхова распаўсюдзіць на ўсю Украіну. Гэта ў іх, вядома, не атрымаецца, але канфлікт можа быць вельмі нават сур’ёзным.

І ўсё ж рана ці позна, думаю, Украіна зноў сутыкнецца са сваёй галоўнай праблемай, якую не змагла вырашыць ні пры Краўчуку, ні пры Юшчанку: як трансфармаваць бездапаможны плюралізм ў кансалідаваную дэмакратыю. Асабіста для сябе я знайшоў адказ на гэтае пытанне ў кніжцы Робэрта Патнэма «Станаўленне дэмакратыі» (Robert Putnam, Makіng Democracy Work, 1993). Яна прысвечаная не Украіне, а Італіі. Яна імкнецца высветліць — на падставе вялікага сацыялагічнага матэрыялу — чаму тыя ж ўстановы, тыя ж інстытуцыйныя рэформы працуюць па-рознаму на поўначы Італіі і на поўдні. Патнэм кажа пра тое, пра што я ўжо згадваў, — пра сацыяльны капітал, пра палітычную культуру, пра цывілізацыйную спадчыну, пра залежнасць ад шляху. Ён тлумачыць, што паўночная Італія больш паспяховая, бо мела традыцыі рэспубліканізму, самакіравання, яна мела лепшыя ўмовы для фарміравання станоўчага сацыяльнага капіталу — узаемадаверу, салідарнасці, супрацоўніцтва, чым Італія паўднёвая, якая гістарычна знаходзілася ва ўладзе розных аўтарытарных рэжымаў, больш спрыяльных для фарміравання мафіёзнага фамілізму і кліенталізму.

Уласна, я не буду пераказваць кніжку, якую проста раю ўсім прачытаць, яна ёсць і ва ўкраінскім перакладзе. Я толькі перекажу прыгожы адказ самога Патнэма на адчайны вокліч італьянскіх калегаў, якія, прачытаўшы яго даследаванне, выгукнулі: «О, Божа! Гэта значыць, нічога нельга змяніць?! Аказваецца, мы асуджаныя?!» На што Патнэм адказаў, што залежнасць ад шляху, ад гістарычнага спадчыны, ад назапашанага сацыяльнага капіталу зусім не азначае жорсткага дэтэрмінізму і фатальнай безвыходнасці.

Яна толькі акрэслівае пэўны калідор магчымасцяў, які можна пашырыць або павузіць, ці нават цалкам страціць. Гэта прыблізна як нашы гены, якія накладваюць на нас пэўныя абмежаванні, задаюць параметры, але зусім не вызначаюць ўсё нашае жыццё. Ваша спадчына, сказаў Патнэм, азначае толькі тое, што вам трэба больш намаганняў і часу, чым больш шчаслівым краінам і нацыям, якія атрымалі лепшаую спадчыну, лепшыя знешнія і ўнутраныя ўмовы. Але калі вы пачнеце рух да мэты сёння, то праз 40, 50 або 100 гадоў вы яе дасягне. А калі не пачнеце сёння, то не дасягне ніколі.

Дзякую за ўвагу.