У дэмакратычных краінах публічная палітыка немагчымая без актыўнага ўдзелу грамадзянаў і грамадскіх арганізацыяў на ўсіх яе этапах: ад распрацоўкі палітычнага курсу і надання яму легітымнасці да яго рэалізацыі, маніторынгу і ацэнкі.

У сучасным свеце публічная палітыка выйшла далёка за межы паняцця дзяржаўнай палітыкі і кіравання. Урады адчуваюць моцны ціск з боку грамадзянаў, якія патрабуюць ад іх большай эфектыўнасці, празрыстасці, спагадлівасці і падсправаздачнасці. Таму эканамічныя і палітычныя рэформы апошніх дзесяцігоддзяў засяродзіліся на дэцэнтралізацыі, прыватызацыі і памяншэнні памеру ўрадаў з мэтай больш эфектыўнага і раўнапраўнага забяспечання грамадзянаў асноўнымі паслугамі і грамадскімі дабротамі. Адбываецца пераасэнсаванне ролі дзяржавы. Змяняюцца адносіны паміж урадамі і грамадзянамі. Узмацняецца роля грамадзянскай супольнасці. Дзяржаўны, прыватны і грамадскі сектары актыўна ўзаемадзейнічаюць паміж сабой.

У дэмакратычных краінах публічная палітыка немагчымая без актыўнага ўдзелу грамадзянаў і грамадскіх арганізацыяў на ўсіх яе этапах: ад распрацоўкі палітычнага курсу і надання яму легітымнасці да яго рэалізацыі, маніторынгу і ацэнкі. У адкрытых грамадствах дзейнічаюць двухбаковыя каналы камунікацыі, якія дазваляюць грамадзянам ня толькі патрабаваць справаздачы, але і прапаноўваць уласныя рашэнні існуючых праблем, а ўрадам не толькі інфармаваць і прыслухоўвацца да іх думку, але рэагаваць і ўключаць грамадзян у працэс прыняцця рашэнняў. Больш за тое, дзяржава ўсё часцей дэлегуе рэалізацыю публічнай палітыкі прадстаўнікам камерцыйнага і грамадскага сектараў, шляхам заключэння кантрактаў і стварэння міжсектарных партнёрскіх праграмаў.

У Беларусі ў сферы публічнай палітыкі назіраюцца прама супрацьлеглыя тэндэнцыі. Замест дэцэнтралізацыі і прыватызацыі дзяржаўнага кіравання была выбудаваная дзяржаўная вертыкаль. У палітычным дызайне працягваюць дамінаваць адміністрацыйныя прылады, якія дыктуюць мэтавым групам жаданую мадэль паводзінаў, але не пашыраюць іх патэнцыял. Пры адсутнасці свабодных і справядлівых выбараў, а таксама з прычыны вельмі абмежаванага доступу да інфармацыі, працэс публічнай палітыкі застаецца закрытым. Ацэнка эфектыўнасці з’яўляецца прэрагатывай органаў дзяржаўнага кантролю, а дэмакратычныя механізмы падсправаздачнасці (accountability) падмяняюцца ідэалагічнай рыторыкай. Шырокі ўдзел грамадзянаў у публічнай палітыцы ня толькі не вітаецца, але душыцца. Структуры грамадзянскай супольнасці выцесненыя з публічнай палітыкі і пастаўленыя ва ўмовы, калі яны вымушаныя змагацца за выжыванне.

Але нават у аўтарытарнай Беларусі дзяржава ня можа забяспечыць абсалютную манаполію ў сферы публічнай палітыкі. У 2002 г. грамадзянская ініцыятыва «За ўратаваньне мэмарыялу Курапаты» дзякуючы кругласутачнай вахце маладых актывістаў у курапацкім лесе на працягу васьмі месяцаў, а таксама з дапамогай шырокай грамадскай кампаніі здолела змяніць дзяржаўныя планы па будаўніцтву менскай кальцавой дарогі і, такім чынам, выратаваць мемарыял ад знішчэння. У канцы 2007 г. грамадзянскія актывісты г. Горкі разам з мясцовымі незалежнымі СМІ пачалі шырокую інфармацыйную кампанію і збор подпісаў пад пэтыцыяй супраць агучанага ўрадам плана будаўніцтва АЭС. Да сярэдзіны 2008 г. у трох раёнах Магілёўскай вобласці было сабрана больш за 3,000 подпісаў. Калі восенню таго ж года стала вядома аб рашэнні будаваць АЭС на іншай пляцоўцы — пад Астраўцом — кампанія ахапіла ўсю Магілёўшчыну. Было сабрана 6,000 подпісаў супраць будаўніцтва АЭС, накіраваных у Палату прадстаўнікоў і Адміністрацыю прэзідэнта, а іх копіі былі пасланыя кіраўніку «Расатама». Пад ціскам грамадскасці і міжнародных абавязацельстваў беларускі ўрад хоць і не адмовіўся ад будаўніцтва АЭС, але быў вымушаны надаць сваім планам галоснасці і правесці грамадскія слуханні. У 2010 г. прадстаўнікі шэрагу грамадскіх арганізацыяў, даведаўшыся пра падрыхтоўку таемна ад іх новага закону «Аб некамерцыйных арганізацыях», ініцыявалі кампанію з патрабаваннем апублікаваць тэкст законапраекта і правесці яго публічнае абмеркаванне. Да адпаведнага калектыўнага звароту далучыліся 110 некамерцыйных арганізацыяў розных арганізацыйна-прававых формаў і напрамкаў дзейнасці, якія аб’ядноўваюць больш за 270 тысяч удзельнікаў. Разгляд законапраекта ў Палаце прадстаўнікоў быў адкладзены, а прапановы і заўвагі да канцэпцыі будучага заканадаўчага акта былі перададзеныя ў Міністэрства юстыцыі, якое з’яўляецца яго асноўным распрацоўшчыкам. Гэта толькі некаторыя прыклады грамадзянскага ўдзелу і ўплыву на публічную палітыку ў Беларусі. Нягледзячы на ​​часцяком абарончы характар, яны паказваюць на патэнцыял грамадзянскай супольнасці.

Ва ўсім свеце расце разуменне таго, што дзяржаўны сектар не ў стане самастойна справіцца з сучаснымі сацыяльна-эканамічнымі праблемамі. Для іх паспяховага вырашэння дзяржаве ўсё часцей патрэбныя знешнія партнёры. Ня дзіва, што ў шматлікіх краінах шырока практыкуюцца разнастайныя формы дзяржаўна-прыватнага партнёрства. У Беларусі ўрад па-ранейшаму вызначае і кантралюе прыроду адносінаў паміж дзяржавай і недзяржаўнымі структурамі. Але і тут, нягледзячы на ​​высокую ступень дзяржаўнай цэнтралізацыі, сутнасць гэтых адносінаў пад уплывам складаных сацыяльна-эканамічных выклікаў пачынае пераглядацца. Вось ужо год ідзе актыўнае абмеркаванне праекта закона «Аб дзяржаўна-прыватным партнёрстве», мэтамі якога з’яўляецца садзейнічанне эфектыўнаму выкарыстанню рэсурсаў дзяржаўнага і прыватнага партнёраў для задавальнення грамадскіх патрэбнасцяў, павышэння якасці тавараў, працаў і паслугаў, якія прадстаўляюцца насельніцтву, рэалізацыі грамадска значных праектаў у інтарэсах грамадзянаў РБ. Паводле тэксту законапраекта, прынцыпы ажыццяўлення дзяржаўна-прыватнага партнёрства ўключаюць у сябе законнасць, забяспечанне роўнага доступу да ўдзелу, эфектыўнасць, справядлівасць, празрыстасць і экалагічнасць. Відавочна, што нават у выпадку прыняцця дадзенага закона яго рэалізацыя можа апынуцца далёкай ад прынятых у сучаснай публічнай палітыцы нормаў і практыкаў. Тым не менш, з’яўленне падобнага законапраекта і ўвядзенне паняцця дзяржаўна-прыватнага партнёрства дазваляе казаць аб пашырэнні межаў публічнай палітыкі ў Беларусі.

Нарэшце, абавязацельствы, узятыя на сябе Беларуссю пры падпісанні міжнародных пагадненняў або далучэнні да міжнародных праграмаў, таксама ўплываюць на прыроду публічнай палітыкі. Напрыклад, удзел Беларусі ў праграме Усходняга партнёрства прадугледжвае актыўнае супрацоўніцтва паміж ўрадавым і грамадзянскім сектарамі як на ўзроўні Еўразвяза, так і непасрэдна ў краінах-партнёрах. І хоць заявы аб прыхільнасці прынцыпам дэмакратычнага кіравання маюць хутчэй дэкларатыўны характар ​​і пакуль рэдка ўвасабляюцца на практыцы, падобныя праграмы відазмяняюць публічны сектар і закладваюць асновы для яго будучага рэфармавання.

Найважнымі кампанентамі паспяховых палітычных рэформаў з’яўляюцца наяўнасць палітычнай волі і зацікаўленага кіраўніцтва. Ніякі знешні ціск ці рэсурсы ня змогуць забяспечыць устойлівае рэфармаванне, калі ў краіне няма лідэраў або групаў грамадзянаў, якія вераць у неабходнасць правядзення рэформаў. Для поспеху неабходна, каб хтосьці ўзяў на сябе адказнасць як за ініцыяванне палітычных зменаў, так і за стварэнне патэнцыялу, які дазволіць іх рэалізаваць. Калі ў дэмакратычных краінах шырокі ўдзел грамадзянаў ініцыюецца самой дзяржавай, то ў несвабодных грамадзтвах гэты працэс часта ідзе знізу ўверх, калі найбольш актыўныя і арганізаваныя прадстаўнікі грамадскасці настойваюць, часта з рызыкай для сваёй бяспекі і дабрабыту, на рэалізацыі свайго права ўдзельнічаць у палітычным працэсе. Яны аналізуюць існуючыя праблемы, арганізоўваюць інфармацыйныя кампаніі (у тым ліку актыўна выкарыстоўваючы Інтэрнэт і іншыя сучасныя тэхналогіі), праводзяць круглыя ​​сталы і канферэнцыі, распачынаюць грамадскія слуханні, патрабуюць у дзяржаўных структураў прадастаўлення інфармацыі, праводзяць экспертную ацэнку законапраектаў і ўносяць свае прапановы. І нават калі на дадзеным этапе дзяржава ігнаруе жаданне грамадзянскай супольнасці ўключыцца і ўплываць на палітычны працэс, як гэта часцей за ўсё бывае ў Беларусі, такія спробы садзейнічаюць фарміраванню больш высокай палітычнай культуры і грамадскай свядомасці, неабходныя для будучай трансфармацыі ад аўтарытарызму да дэмакратыі.

nmnby.eu