У цяперашні час у Беларусі налічваецца пятнадцаць палітычных партый, шэраг з якіх з’яўляюцца апазіцыйнымі, а некаторыя існуюць толькі на паперы. Таксама маецца некалькі незарэгістраваных апазіцыйных партыяў, якія існуюць у форме аргкамітэтаў, ініцыятываў, грамадскіх і грамадзянскіх кампаніяў.

Аднак вызначальнае значэнне для палітыкі апазіцыі маюць не фармальныя партыі, а нейкія цэнтры ўплыву, якія фармальнымі партыямі не з’яўляюцца. Гэта тыя цэнтры, усярэдзіне якіх адбываецца выпрацоўка падыходаў да палітыкі і афармленне палітычных стратэгіяў, канструяванне палітычных праектаў, планаванне значных (г.зн. звязаных з рэальным удзелам у палітыцы) кампаніяў. Такія цэнтры мы можам назваць сапраўднымі партыямі, або звышпартыямі – у процівагу фармальным або ілжывым партыям, якімі з’яўляюцца ўсе зарэгістраваныя Міністэрствам юстыцыі палітычныя партыі. Апошнія нароўні з незалежнымі СМІ, грамадскімі аб’яднаннямі, клубамі, брэндамі і ідэалогіямі, а таксама асобнымі вядомымі ў грамадстве індывідамі і звязанымі з імі кліентэламі з’яўляюцца матэрыялам, на аснове якога сапраўдныя партыі будуюць сваю дзейнасць, гэта проста цаглінкі для праектаў звышпартыяў.

Найбольш прыгожа і ілюстрацыйна канструктарская дзейнасць звышпартыяў можа быць прасочана на прыкладзе кампаніі «Гавары праўду», калі ад выпрацаванай вузкім колам стратэгаў ідэі да афармлення адной з вядучых палітычных сілаў краіны прайшло крыху больш за год. І гэты прыклад – не адзіны, ён толькі ў найбольш радыкальным выглядзе ўяўляе працу звышпартыяў па канструяванню палітычных праектаў зыходзячы з наяўнага на палітычнай сцэне матэрыялу.

Уяўляецца, што з канца 90-х гадоў і па цяперашні час канфігурацыя гэтых звышпартыяў беларускай апазіцыі нязменная. Пры гэтым асобныя элементы палітычнай сістэмы (партыі, палітыкі, СМІ) з той ці іншай ступенню свабоды мігруюць паміж гравітацыйнымі цэнтрамі, кожны з якіх мае розную ступень структуравання ў міжвыбарны перыяд.

Падставай для вылучэння цэнтра сілы ў якасці звышпартыі з’яўляецца здольнасць самастойна весці палітычную стратэгію, гэта значыць, наяўнасць уласнага палітычнага альбо, часцей за ўсё, фінансавага рэсурсу, незалежнага ад іншай дапамогі. Гэтыя суб’екты палітычнага жыцця валодаюць палітычнай воляй, усведамляюць сваю цікавасць і маюць сілу для адстойвання гэтай цікавасці, а таксама маюць пастаянныя каналы рэкрутаванне актыву. Акрамя таго, яны маюць адрозненні ў падыходах да палітычнай дзейнасці, гэта значыць маюць розны ракурс погляду на палітычнае жыццё. Як правіла, звышпартыі ўдзельнічаюць толькі ў прэзідэнцкіх выбарах – а ў астатні час яны да іх рыхтуюцца, напампоўваючы мускулы, ангажуючы і трэніруючы (альбо распускаючы на ​​зімовыя кватэры і вольны пракорм) сваіх ландскнехтаў з ліку палітычных структур.

Такіх звышпартыяў, здольных да вядзення самастойнай палітычнай гульні, у беларускай апазіцыі налічваецца тры, і колькасць гэтая нязменная. Узаемаадносіны паміж гэтымі звышпартыямі надзвычай рухомыя і характарызуюцца сталымі цыкламі збліжэння і разыходжання (і нават здрады). Найбольш адэкватнай метафарай узаемаадносінаў паміж партыямі была б аналогія з оруэлаўскай Акіяніяй, якая без шкоды для сумлення можа сёння весці вечную вайну з Усходазіяй, а заўтра – ужо ўшаноўваць Усходазію ў якасці саюзніка ў вечнай вайне з Эўразіяй.

Насамрэч гэтыя ўзаемаадносіны вайной не з’яўляюцца і хутчэй іх можна назваць гульнёй, няпісаныя правілы якой усталяваныя фармальнымі палітычнымі партыямі і выконваюцца звышпартыямі. І нават у моманты найбольшай кансалідацыі пазіцыяў звышпартыяў (байкот выбараў 1999-2001 гадоў, прэзідэнцкія выбары 2006 года) лініі разыходжання паміж імі былі досыць відавочныя. Шмат у чым гэтыя разыходжанні звязаныя з ідэалагічнымі прыхільнасцямі, але ўсё ж важнейшай уяўляецца розніца паміж гэтымі групамі ў разуменні таго, чым уласна з’яўляецца палітыка, як яе можна ажыццяўляць і з якой мэтай.

Гістарычна ўзнікненне першай з звышпартыяў звязанае з выштурхоўваннем у 1995 годзе БНФ з сістэмнай палітыкі і фармаваннем яго ў якасці цэнтра прыцягнення несістэмны апазіцыі. Гэтую звышпартыю ня варта блытаць з Партыяй БНФ альбо КХП-БНФ – таму мы хутчэй маем права назваць яе Нацыянальнай партыяй рэсурсных цэнтраў. Менавіта грамадскія аб’яднанні, разнастайныя няўрадавыя арганізацыі і рэсурсныя цэнтры сталі прытулкам нацыянал-дэмакратаў у 90-я гады. І, хоць Беларуская асацыяцыя рэсурсавых цэнтраў ужо даўно распалася, менавіта арэал яе пасялення ў беларускім грамадстве, яе нацыянальна-дэмакратычная ідэалогія (у прадстаўленні абывацеля – ідэалогія блізкая БНФ старой школы), яе ўплыў сярод «трэцяга сектара» і камплект сувязяў з донарскімі структурамі вызначаюць характар ​​гэтай структуры і яе сілу. Менавіта гэтая звышпартыя прасоўвала ў 2001 годзе праект Домаша, а ў 2006 годзе – праект Мілінкевіча. На выбарах 2010 года гэтая звышпартыя выступіла ў разабраным стане, ня маючы выразнага кандыдата-фаварыта. Абапіраецца гэтая структура на актывістаў няўрадавых арганізацыяў, якіх прыцягвае за кошт донарскіх сродкаў і за кошт апоры на каштоўнасці нацыянальна-дэмакратычнай ідэалогіі.

Другая звышпартыя чэрпае сваю ідэнтычнасць з пастулату, што нацыянальна-дэмакратычны праект ня можа быць рэалізаваны ў сучаснай Беларусі. У сувязі з гэтым для прыходу да ўлады мяркуецца выкарыстаць не ідэалогіі, а тэхналогіі. Гэтая партыя паліттэхнолагаў і рускамоўнай наменклатуры ўтварылася некалькі пазней, калі на палітычную сцэну несістэмнай палітыкі апынуліся выштурхнутымі суб’екты, звязаныя з Вярхоўным саветам 13-га склікання. То бок, гэтая група большы час у параўнанні з першай групай была ў сістэмнай палітыцы: калі першая партыя ўжо распрацоўвала парадыгму нелегітымнасці інстытутаў дзяржаўнай улады ў Беларусі, другая група яшчэ з гэтымі інстытутамі была цесна звязаная. Шмат у чым падыходы гэтай групы вызначаныя яе паходжаннем з асяроддзя постсавецкай намэнклятуры і больш цеснымі сувязямі з бізнэсам, аднак асноўнае тут – арыентацыя на рускамоўны электарат, спробы гульні з Масквой і схільнасць перабольшваць тэхналагічныя фактары ў процівагу ідэалагічным. У 2001 годзе вылучэнцам гэтай звышпартыі быў кандыдат Ганчарык, у 2006 годзе яна выглядала слабейшай у параўнанні са сцэнарам першай звышпартыі, была ў значнай ступені расколатая, але знайшла ў сабе сілы вылучыць кандыдата Казуліна. На выбарах 2010 года легітымным вылучэнцам гэтай партыі быў кандыдат Някляеў, хоць няпоўнае ўзгадненне інтарэсаў унутры звышпартыі прывяло да вылучэння таксама і мінарытарнага кандыдата Раманчука.

Трэцяя звышпартыя аформілася таксама ў канцы 90-х, у горане тагачаснай кампаніі байкоту выбараў, ініцыяванай, нагадаем, у рамках стратэгіі дэлігітымізацыі рэжыму, ажыццяўляемай першай звышпартыяй. На працягу доўгага часу яна грала ролю малодшага партнёра першых двух партыяў, далучаючыся да наймацнейшай з іх. Гэтую партыю можна было б назваць Хартыяй-97 па часе яе станаўлення, аднак па сутнасці адносінаў да палітычнага жыцця яе дакладней назваць Партыяй свабоднага тэатра. Такі тэрмін паказвае на ўласцівы гэтай групе маркетынгавы і тэатральны падыход да палітычнай барацьбы (па прынцыпе «ня так важная тэхналогія ці ідэалогія – важна, як гэта выглядае»). Не маючы сваіх кандыдатаў у 2001 і ў 2006 гадах, гэтая звышпартыя на чацвёртых прэзідэнцкіх выбарах вырашылася выставіць уласнага кандыдата Саннікава – і мела поспех у гэтай справе. Аднак, як уяўляецца, група ўсё ж не расталася са становішчам малодшага партнёра двух першых звышпартыяў – нягледзячы на ​​аўтарытэт свайго кандыдата, не яна выконвае ролю гравітацыйнага цэнтра для элементарных часціц беларускай апазіцыйнай палітыкі.

Узаемаадносіны гэтых трох элементаў вызначаюць змест апазіцыйнай палітыкі. Такая структура склалася дзесьці да другой паловы 90-х і з таго часу яна ў цэлым нязменная. Усё, што знаходзіцца перманентна па-за яе межамі – маргінальна па адносінах да апазіцыі (напрыклад, Кансерватыўна-хрысціянская партыя, ЛДПБ і некаторыя кліентэлы асобных палітыкаў).

Тры стылі і тры тэмпераменты названых звышпартыяў пакідаюць месца для з’яўлення новай, чацвёртай палітычнай сілы. Аднак яе роля ў апазіцыі можа праявіцца толькі тады, калі гэтая сіла атрымае сталы і незалежны ад знешняга фінансавання рэсурс: апору на пэўны падыход да палітычнай барацьбы, адрозны ад трох ужо прадстаўленых на палітычнай арэне, свае ўласныя каналы прыцягнення актыву (як людзей, так і структур), стратэгію дзеянняў. Немалаважным будзе і прызнанне легітымнасці ўдзелу на палітычнай біржы з боку фармальных структур апазіцыі. Гэты шлях складаны і пакуль на палітычнай сцэне ня бачна суб’ектаў, гатовых справіцца з такім выклікам. Заяўка на статус чацвёртай звышпартыі зроблена некаторымі стратэгамі з арыентаваных на Еўропу няўрадавых арганізацыяў, групуецца вакол палітызаванай часткі беларускіх удзельнікаў форуму грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства. Аднак, як уяўляецца, гэта пакуль яшчэ фальстарт – наяўнасць матэрыяльных рэсурсаў і ўплыву яшчэ ня робіць звышпартыю самастойным гульцом. Тым больш малаверагодным уяўляецца карэннае змяненне самой сістэмы ўзаемадзеяння звышпартыяў, паколькі яе існаванне аб’ектыўна абумоўленае інтарэсамі ўдзельнікаў палітычнага працэсу ў апазіцыі.

З іншага боку, гулец, які прэтэндуе на статус звышпартыі, можа заняць месца цэнтральнага актара ў адным з трох ўжо існуючых даменаў апазіцыйнай палітыкі, і нават забяспечыць яго дамінаванне над двума іншымі. Гэты другі варыянт развіцця падзеяў уяўляецца больш верагодным, паколькі патрабуе менш намаганняў і традыцыйны для айчыннай палітычнага жыцця.