Сёлета адзначаюцца 1025-ыя ўгодкі Хрышчэньня Русі, а значыць, прыходу хрысьціянства і на беларускія землі. Але сёньня мала хто ведае, што зьвязваць Хрышчэньне Русі з днём памяці князя Ўладзіміра — досыць нядаўняя традыцыя, якой ня ведалі ў Кіеўскай мітраполіі, і наогул шмат чаго ў нашай царкоўнай гісторыі было падпраўлена і перапісана ў пазьнейшыя часы.

Мая невялікая рэпліка-каментар у Фэйсбуку з нагоды матэрыялу “На Беларусі Бог жыве. І няхай давеку жыве” пра круглы стол у «Народнай газеце» на тэму сьвяткаваньня 1025-ых угодкаў Хрышчэньня Русі, зьмешчаная пазьней на сайце ARCHE пад назвай “Пачаткі хрысьціянства ў Беларусі”, нечакана для мяне выклікала там немалую дыскусію. Зрэшты, тэма пачаткаў хрысьціянства ў Беларусі сапраўды цікавая і маладасьледаваная і, на мой погляд, моцна пазначаная штампамі чужой царкоўнай гісторыі і ідэалогіі.

1025-годзе Хрышчэньня Русі — гэта, сапраўды, важная і знакавая падзея, але чаму ж тут, у нашай Беларусі, разважаючы пра пачаткі хрысьціянства на НАШЫХ землях, увесь час гавораць адно пра КІЕЎСКУЮ Русь, пра хрышчэньне ў Кіеве князя Ўладзіміра і яго заслугі? Вось што кажа на круглым стале ў «Народнай газеце» акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук, доктар гістарычных навук і прафесар Аляксандар Каваленя: “Сапраўды, існуе думка, што менавіта Хрышчэнне Русі можна лічыць кропкай адліку фарміравання нашай нацыі і нашай дзяржаўнасці. У нас ёсць дзясяткі прыкладаў, артэфактаў і гістарычных сведчанняў, якія дазваляюць з вялікай доляй упэўненасці гаварыць пра гэта. Вядома, увядзенне хрысціянства не такі адназначны акт, як мы іншым разам думаем, хаця трэба аддаць належнае і Уладзіміру, і Вользе, і Андрэю Першазваннаму, якія прынеслі на нашы тэрыторыі ідэі хрысціянства па ўсходнім абрадзе” (выдзяленьне — маё).

Хіба ёсьць вартыя даверу крыніцы, якія сьведчаць пра місійную дзейнасьць на беларускіх землях сьв. князя Ўладзіміра, сьв. княгіні Вольгі і сьв. апостала Андрэя? Князь Уладзімір, калі і быў на нашых землях, дыу зусім не з хрысьціянскімі місіянерскімі мэтамі… Пра сьвятога заступніка хрысьціянаў Усходняй Царквы — апостала Андрэя Першапакліканага, гаварыць гісторыку, што ён прынёс на нашыя беларускія землі хрысьціянства, наогул неяк не сур’ёзна, бо нават старажытныя царкоўныя аўтары не давалі веры гэтай царкоўнай легендзе, што ён на Русі і ў Кіеве быў, хіба што ў Прычарнамор’і.

Так, у 992 годзе, сапраўды, лічыцца, што была заснаваная Полацкая катэдра, а да 1005 года — Тураўская. Але падрабязнасьцяў пра гэтыя важныя падзеі гісторыкі пакуль ня шмат нам скажуць. Калі няма канкрэтных імёнаў біскупаў, місіянераў і фактаў пра тыя часы, то ці ня была гэта тады ўсяго толькі спроба падзелу “кананічных” тэрыторыяў, на якую пайшла Ўсходняя Царква, каб акрэсьліць тэрыторыі, якія яна хоча евангелізаваць і паслаць туды сваіх місіянераў?

А можа быць да гэтых важных падзеяў у нашай гісторыі ў канцы X ст. — пачатку XI ст. спрычыніліся заходнія місіянеры тады яшчэ адзінай, непадзеленай Царквы, якіх з пэўных прычынаў стала нявыгадна ўзгадваць пазьней Маскоўскай Царкве? Цікавы факт адзначыў падчас круглага стала ў “Народнай газеце” мастацтвазнаўца, архітэктар-рэстаўратар сп. Генадзь Лаўрэцкі: “Тураўская япархія ўзгадваецца ў заходнееўрапейскіх крыніцах яшчэ ў ІХ стагоддзі”. Але, на жаль, ён таксама не падае канкрэтыкі.

Калі Царква была яшчэ адзіная, то цалкам пасуе да гісторыі пра пачаткі хрысьціянства на беларускіх землях інфармацыя пра місію ісландзкага манаха Торвальда Вандроўніка на Полаччыне, куды яго накіраваў сваім прадстаўніком імператар Канстанцінопаля Васіль II і патрыярх Мікалай II. Варта адзначыць, што розьніца паміж літургічнымі традыцыямі заходніх і ўсходніх хрысьціянаў, асабліва, у залежнасьці ад рэгіёну, не была яшчэ такой вялікай, як камусьці здаецца сёньня. Яскравы прыклад таму — спрэчкі навукоўцаў адносна таго, які ж абрад прынесьлі на славянскія землі сьвятыя настаўнікі славянаў Кірыла і Мятод.

Ісландзкія сагі захавалі зьвесткі, што ў 986 годзе Торвальд Кодрансан разам з сваім паплечнікам Стэўнірам Торгільсанам прыбыў з Канстанцінопаля па Дняпры праз Кіеў у Полацак. Уласна ў гэты ж час, у 988 годзе, у Кіеве вялікі князь Уладзімір вырашаецца прыняць хрост разам з прадстаўнікамі сваёй скандынаўскай дынастыі Рурыкавічаў, якія ўладарылі на землях усходніх славянаў, і аддаецца пад духоўную ўладу візантыйскага патрыярха ў Канстанцінопалі. Адначасова вялікі князь Уладзімір прызнае сваю васальную залежнасьць ад Канстанцінопальскага імператара. Як вядома з сагаў, у Полацку Торвальд Вандроўнік знайшоў прыхільнасьць і падтрымку князя Рагвалода, пабудаваў там царкву і заснаваў манастыр сьв. Яна Хрысьціцеля. Там жа, у Полацку ён і памёр пасьля 1002 году.

Падаецца цалкам лагічным, што візантыйскі патрыярх і імператар у Канстанцінопалі накіравалі з хрысьціянскай місіяй на паганскія землі ўсходніх славянаў, якімі кіравала скандынаўская дынастыя, уласна ісландзкага манаха, які быў культуралагічна блізкі для Рурыкавічаў. Пэўна, яму было прасьцей і лягчэй пераканаць гэтых скандынаўскіх уладароў у неабходнасьці прыняць хрышчэньне самім, як гэта зрабіла бабка князя Ўладзіміра Хельга (сьв. Вольга), а потым распаўсюджваць хрысьціянства і на сваіх падданых славянскага паходжаньня.

Можна таксама зьвярнуць увагу на тое, што манах Торвальд абраў для свайго манастыра заступнікам сьв. Яна Хрысьціцеля. З аднаго боку, сама назва ў гонар Хрысьціцеля Гасподняга вельмі вымоўная — ўласна дзеля хрышчэньня паганскіх насельнікаў прыйшоў на зямлі Полаччыны ісладзкі місіянер. З другога боку, узгадаем, што сьвята Яна Хрысьціцеля адзначаецца ў дзень летняга сонцастаяньня, калі згодна з паганскімі традыцыямі адзначалася сьвята Купальля. Як вядома, старажытныя купальскія народныя традыцыі асабліва моцна ўкаранёныя былі на нашых землях і землях суседзяў — латышоў і латгальцаў.

Расейская дасьледчыца Вольга Лосева, супрацоўніца аддзелу Ўсходніх хрысьціянскіх Цэркваў Царкоўна-навуковага цэнтру «Праваслаўная энцыклапедыя», выказвае гіпотэзу, што Торвальд быў мясцовашанаваным праваслаўным сьвятым Полацкай япархіі (пасьля ХІ стагоддзя). Яна ідэнтыфікуе яго з Цімафеем Полацкім або Турам Полацкім.

А на захадзе сучаснай Беларусі прапаведаваў сьв. Бруна з Квэрфурту. У 1002 годзе Папа Рымскі Сільвестар ІІ надзяліў Бруна тытулам “Archiepiscopus gentium” для місійнай працы сярод паганскіх народаў. У канцы 1007 году архібіскуп выправіўся на Русь для місійнай працы. Вядома, што ён загінуў падчас хрысьціянскай місіі сярод паганцаў у 1009 годзе на мяжы Русі і Літвы. Верагодна Бруна атрымаў менавіта ад князя Ўладзіміра дазвол прапаведаваць сярод паганцаў на землях, падуладных Кіеву. Падобна, што ў сваю апошнюю місію ў 1008 годзе ён адправіўся з Турава. Тое, што ішоў ён менавіта з Русі ў Літву, а не з Літвы на Русь пацьвярджаецца апісаньнем месца яго мучаніцкай сьмерці за веру “на памежжы Русі і Літвы” — “in confinio Rusciae et Lituae”.

Быў таксама місіянерам на нашых землях біскуп Райнбэрн, родам з Турынгіі. Ён стаў першым місіянерам сярод паганцаў на балтыйскім Памор’і і першым біскупам Кольбергу (Калабжэгу) архідыяцэзіі Гнезна. Разам з дачкою польскага князя Баляслава Харобрага, якую выдалі за князя Сьвятаполка, сына Ўладзімра, ён паехаў на Русь, жыў у Тураве, аж пакуль пасьля канфлікту князя Сьвятаполка з бацькам яго не замарыў у зьняволеньні (недзе ў 1013-1015 гг.) кіеўскі вялікі князь Уладзімір…

Вельмі слушна адзначае сп. Г. Лаўрэцкі: “Звычайна лічыцца, што ўсё ішло праз сіта Кіева. Быццам там было ўсё лепшае, а на пераферыю ішло тое, што заставалася. Не. І царкоўнае дойлідзтва, і помнікі выяўленчага мастацтва сьведчаць пра тое, што ў кожнага з раньнехрысьціянскіх народаў былі свае шляхі”.

Варта адзначыць таксама, што сёлетнія расейска-украінска-беларускія сьвяткаваньні 1025-годдзя Хрышчэньня Русі, якія ладзіць Маскоўскі Патрыярхат, адбываюцца не бяз пэўнага царкоўна-палітычнага падтэксту, і гістарычная пераемнасьць у памяці беларускай Царквы пра гэтую падзею цяпер трошкі сфальшаваная, акцэнты зьмешчаныя.

Справа ў тым, што раней, у даўняй Кіеўскай мітраполіі сьвята Хрышчэньня Русі ня зьвязвалася з літургічным успамінам князя Уладзіміра (28 ліпеня паводле старога стылю), гэта адносна новая і чужая традыцыя. Дарэчы, імя самога князя Ўладзіміра ў старажытных рускіх месяцасловах зусім не было сярод рускіх сьвятых ажно да XIV стагоддзя! Што таксама паказальна, як сьцьвярджае дасьледчыца старажытных рускіх месяцасловаў Вольга Лосева, толькі на пачатку XV стагоддзя зьяўляюцца першыя месяцасловы, дзе ёсьць ўзгадка пра “сьв. Ўладзіміра, які хрысьціў зямлю Рускую”.

У Кіеўскай мітраполіі традыцыя ўзгадваць Хрышчэньне Русі была зьвязана з іншай нагоды — з пачаткам Усьпенскага посту (14 жніўня паводле старога стылю). У першы дзень яго заўсёды адбываецца ўрачыстая працэсія Пачэснага крыжа, Царква пакланяецца сьв. Крыжу і мае месца асьвячэньне вады (малое). І ўласна расейскае праваслаўе, якое з часоў Расейскай імперыі было шчыльна зьвязанае з дзяржавай, імперскай ідэалогіяй і культам цароў, прыдумала на 900-ыя ўгодкі Хрышчэньня Русі прывязаць сьвяткаваньне гэтай падзеі да дня ўспаміну князя Ўладзіміра. Пра гэта, між іншым, нядаўна гаварыў Зьверхнік УГКЦ Сьвятаслаў Шаўчук.

Падобных маленькіх падменаў і зьменаў акцэнтаў, і нават перапісваньня царкоўнай гісторыі дзеля падмацаваньня пэўных ідэалагічных канцэпцыяў на землях, што трапілі пад уплыў Расейскай Царквы і дзяржавы, было нямала.

Найбольш паказальна тут гісторыя з шанаваньнем на ўсходнеславянскіх землях сьвятых Кірылы і Мятода. Вялікае значэньне асьветніцкай дзейнасьці роўнаапостальных Кірылы і Мятода вызначыла іх глыбокае шанаваньне ўсімі славянамі. Іх літургічная памяць адзначаецца ня толькі ў старажытных рускіх, баўгарскіх і сербскіх календарах, але і ў чэшскіх і харвацкіх глагалічных рукапісах. Харктэрна, што першыя царкоўныя сьвяты, усталяваныя славянамі, зьвязаны ўласна з жыцьцём і дзейнасьцю роўнаапостальных братоў: 30 студзеня — знаходка ў Херсанэсе Кірылам-Канстанцінам мошчаў Клімента, Папы Рымскага (861 г.), 14 лютага — дзень сьмерці Кірылы Філосафа (869 г.), 6 красавіка — дзень сьмерці мараўскага архібіскупа Мятода (885 г.). Усе гэтыя кірыла-мятодаўскія сьвяты, адзначае расейская дасьледчыца Вольга Лосева, прысутнічаюць у стараславянскіх календарах.

Частотнасьць згадваньня кірыла-мятодаўскіх сьвятаў у старажытнарускіх календарах XI — XIII стст. значная, адзначае гэтая дасьледчыца ў сваёй кнізе “Русскіе месяцесловы XI — XIV веков” (2001 г.), у якой яна прааналізавала абсалютна ўсе даступныя сёньня крыніцы. В. Лосева адзначае, што з 38 календароў Евангельляў і Апосталаў у 12 ўзгадана хоць бы адно з названых сьвятаў. З пачатку XIV ст. кірыла-мятодаўскія літургічныя ўспаміны сустракаюцца ў старажытнарускіх календарах значна радзей (у 21 рукапісах з 133). Але галоўнае, губляецца іх першапачатковае ўспрыманьне як цыклу сьвятаў. Калі календары XI — XII стст. адзначаюць усе тры сьвяты, то ў календарах XIII ст. увесь кірыла-мятодаўскі цыкл зьмешчаны ў адзіным выпадку, а ў календарах XIV ст. — ужо ні разу. Урэшце кірыла-мятодаўскія сьвяты на цэлыя стагоддзі практычна зьніклі з месяцасловаў, і толькі ў найноўшыя часы літургічны ўспамін сьвятых настаўнікаў славянскіх Кірылы і Мятода, якія прынесьлі хрысьціянства народам Усходняй Еўропы, зноў быў адноўлены ў Расейскай Праваслаўнай Царкве.

Варта зьвярнуць увагу яшчэ на адна выснову расейскай дасьледчыцы славянскіх месяцасловаў Вольгі Лосевай, якая зьяўляецца важнай для разуменьня таго, у якім выглядзе прыйшло на нашыя землі хрысьціянства: амаль усе (за адзіным выключэньнем) захаваныя старажытнарускія календары XI — пачатку XII стст. утрымоўваюць літургічны ўспамін асобных сьвятых, якія вядомыя толькі ў Заходняй Царкве, памяць якіх не адзначалася ў Візантыі. У выніку свайго дасьледаваньня, спалучанага з удакладненьнем складу, чыньнікаў і магчымых крыніцаў запазычаньня лацінскіх сьвятаў, Вольга Лосева прыйшла да высновы, што можна казаць пра “прыкметны заходні ўплыў на рускую кніжную традыцыю ў XI ст.”.

Характэрна, адзначае Вольга Лосева, што найстаражытны пласт рускіх сьвятаў, зьвязаных з увядзеньнем і ўмацаваньнем хрысьціянства (літургічныя ўспаміны княгіні Вольгі, мучанікаў Барыса і Глеба, князя Ўладзіміра, успаміны асьвячэньня Кіеўскай Сафіі ў 952 г. і Дзесяціннай царквы ў 996 г.), прысутнічаюць толькі ў параўнальна позьніх календарах XIV — XV стст.

Як бачым, найбольш старажытныя календары істотна адрозьніваюцца ад пазьнейшых, падчышчаных і падпраўленых дзеля пэўнай палітычнай кан’юнктуры. Была падпраўлена нашая царкоўная гісторыя, якая яскрава сьведчыла, што на нашыя землі хрысьціянства прыйшло тады, калі Царква Хрыстова не была падзеленай на два варожыя лагеры, а была адзінай.

Узгадваючы сёньня пачаткі хрысьціянства ў Беларусі, думаю, гісторыкам Царквы варта больш гаварыць ня толькі і ня столькі пра сьв. князя Ўладзіміра, сьв. княгіню Вольгу, якія маюць вялікія заслугі ў пашырэньні хрысьціянства на Кіеўшчыне, ва Ўкраіне, але яшчэ і пра славянскіх настаўнікаў сьв. Кірылу і Мятода, 1150-ыя ўгодкі пачатку місіі якіх сярод славянаў адзначаюцца сёлета, пра асобы Торвальда Вандроўніка і яго місію на Полаччыне, пра біскупа-місіянера сьв. Брунана з Квэрфурта, пра біскупа Райнбэрна. Ужо значна пазьней у нас зьявіліся свае вялікія сьвятыя: Асьветніца Беларусі сьвятая Еўфрасіньня Полацкая, выдатны прапаведнік сьв. Кірыла Тураўскі, якога параўноўвалі з сьв. Янам Залатавусным, Віленскія мучанікі і інш.

Задача беларускіх гісторыкаў Царквы — углядацца і нанова адкрываць забытыя старонкі і постаці ЎЛАСНАЙ, а не чужой гісторыі і царкоўнай традыцыі.