Перыяд кароткатэрміновага альянсу паміж публічным дыскурсам нацыяналізму, лібералізацыяй і дэмакратызацыяй у Еўропе завершаны. У гэтым кантэксце значэнне, у якім “нацыя” і “нацыяналізм” ужываюцца ў беларускім (апазіцыйным) кантэксце, становіцца ўсё больш і больш аддаленым ад міжнароднага кантэксту ўспрымання сучаснага нацыяналістычнага дыскурсу.


Праблемай у многіх даследаваннях беларускага сцэнарыю посткамуністычнай трансфармацыі з’яўляецца тое, што яны будуюцца на некалькіх зыходных ісцінах, чым даўжэй якія выкарыстоўваюцца, тым больш самавідавочнымі падаюцца. Адна з такіх “самавідавочных” ісцін беларускага посткамунізму гаворыць пра тое, што станаўленне беларускага аўтарытарнага рэжыму з’яўляецца наступствам дэфіцыту нацыянальнай ідэнтычнасці ў беларускага народа. Непасрэдным індыкатарам гэтага анталагічнага недахопу беларускай нацыі з’яўляецца лёс палітычных сілаў беларускага нацыяналізму: рэзкае падзенне іх папулярнасці ў беларускім грамадстве ў сярэдзіне 1990-х, параза на першых прэзідэнцкіх выбарах 1994 года (першых і, па сутнасці, адзіных да сённяшняга дня выбарах, якія адбываліся ва ўмовах, адпаведных міжнародным стандартам), а затым выцясненне іх на ўзбочыну палітычнага жыцця. Палітычныя сілы нацыяналізму пры гэтым разглядаюцца як адзіны легітымны носьбіт (і адначасова прадстаўнік і выразнік) беларускай нацыянальнай ідэі. За гэтым спалучэннем ідзе лагічнае прызнанне антыбеларускага характару цяперашняй беларускай дзяржавы. Ідэя Рэспублікі Беларусі як антынацыянальнага палітычнага ўтварэння, а ідэалогіі, сфармуляванай афіцыйным дыскурсам – як антыбеларускай, ёсць яшчэ адной зыходнай ісцінай беларускай палітычнай апазіцыі, і дзякуючы ёй яна здабыла шырокую падтрымку ў заходніх даследчыкаў.

 

Кожны з гэтых тэзісаў будуецца на пэўнай логіцы. Па-першае, тут маецца на ўвазе, што “нацыя” выступае ў якасці нейкай аб’ектыўнай рэальнасці, якая існуе па-за палітычнай сцэнай і перадвызначае вынік падзеяў на гэтай сцэне. Па-другое, у інтэрпрэтацыі беларускіх нацыяналістычных сілаў “абуджэнне” самасвядомасці нацыі зводзіцца да пераарыентацыі грамадскай свядомасці з сацыялістычных каштоўнасцяў на ліберальна-дэмакратычныя. Пры гэтым яны зыходзяць з пераканання, што нацыяналізм, лібералізм і дэмакратыя па сваёй сутнасці ўзаемазвязаныя. У гэтай звязцы нацыяналізм аказваецца і атрыбутам дэмакратыі, і дапаможным інструментам па дэмакратызацыі грамадства. Між тым у кантэксце сацыялагічных тэорый нацыяналізму гэтыя «відавочныя» ісціны беларускага нацыянальнага развіцця не маюць адназначнай інтэрпрэтацыі. Гэтаксама і повязь паміж нацыяналізмам і дэмакратычнай лібералізацыяй сумнеўная: публічныя дыскурсы нацыяналізму і лібералізму сапраўды абвяшчаюць сваёй мэтай згуртаванне грамадства, але яны робяць гэта рознымі шляхамі і ў імя розных палітычных задачаў. Разуменне пытання, з’яўляецца быццё нацыі аб’ектыўным і першасным у адносінах да нацыяналістычных рухаў, ці, наадварот, нацыі “ствараюцца” гэтымі рухамі, складае адно з фундаментальных адрозненняў паміж мадэрнісцкай і этнакультурнай канцэпцыі нацыі.

 

Мадэрнісцкая канцэпцыя нацыі падкрэслівае свядомае канструяванне нацыі палітычнымі сіламі і разглядае нацыяналістычныя рухі як групы са сваімі палітычнымі інтарэсамі. Для мадэрністаў ідэя

 

нацый як прыродных, дадзеных ад Бога спосабаў класіфікацыі людзей, з уласцівым ім… палітычным лёсам з’яўляецца міфам; наадварот, гэта нацыяналізм часта стварае нацыю, сціраючы пры гэтым культуры, якія існавалі тут да яго – акурат у гэтым палягае сапраўдная рэчаіснасць [1].

 

У межах этнакультурнай школы нацыя, наадварот, вызначаецца з дапамогай аб’ектыўных характарыстык, якія выяўляюць этнакультурную ідэнтычнасць, такіх, як супольная гістарычная тэрыторыя, супольныя міфы і гістарычная памяць, масавая, публічная культура.

 

Гэтыя розныя азначэнні нацыі прадугледжваюць таксама розныя стратэгіі нацыянальнай супольнасці. Пры гэтым яны адводзяць ключавую ролю ў працэсе нацыятварэння “палітычнай эліце”, палітычнай сіле – нацыяналізму, у той час як галоўная розніца паміж імі палягае ў ролі, якая адводзіцца “дзяржаве” ў працэсе нацыятварэння.

 

Паводле канструктывісцкай тэорыі, нацыятварэнне азначае не столькі абуджэнне нацыі да самасвядомасці, колькі яе “ўкараненне” і сацыяльную інжынерыю, якія з’яўляюцца неад’емнай часткай нацыятварэння. У залежнасці ад абставінаў палітычнай традыцыі гэты працэс адбываецца з тым ці іншым удзелам нацыянальна арыентаваных агітатараў. На думку Э. Габсбаўма, нацыі ды іншыя блізкія да іх феномены неабходна аналізаваць, улічваючы палітычныя, тэхнічныя, адміністратыўныя, эканамічныя ды іншыя ўмовы і патрабаванні [2].

 

Гэта не азначае, што канструктывісты адмаўляюць існаванне культурнага вымярэння нацыі. Гелнэр вызначае нацыі-дзяржавы як

 

палітычныя адзінкі, якія сістэматычна і з пачуццём гонару адрозніваюцца адна ад адной сваёй “культурай”…імкнучыся, у вялікай ступені паспяхова, стварыць унутраную культурную аднастайнасць… спалучаючы, такім чынам, свой суверэнітэт з культурай [3].

 

Нацыя ў такім кантэксце вызначаецца як вынік нацыяналізму, які адбіўся ў пэўнай культурнай форме і ўбудаваны ў індустрыяльнае развіццё грамадства. Роля нацыяналістаў палягае ў “стварэнні” нацыі – г. зн. пераўтварэнні шырокіх масаў з дапамагай нацыяналістычнай ідэалогіі. Адукацыйная сістэма, электронныя СМІ і грамадзянскія рытуалы, паводле мадэрністаў, граюць вырашальную ролю ў пераводзе палітычнай ідэалогіі нацыяналізму на ўзровень індывідуальнага ўспрымання.

 

Паводле этнакультурнай канцэпцыі, “нацыя” мае адмысловы аўтэнтычны статус, і нацыяналізм з’яўляецца знакам “абуджэння нацыі і яе чальцоў да ўсведамлення сваёй сапраўднай калектыўнай “сутнасці” (‘self’заўв. перакл.), і гэта вядзе да таго, што як нацыя, так і яе чальцы падпарадкоўваюцца выключна “ўнутранаму голасу” адноўленай супольнасці”. Працэс нацыянальнага абуджэння разглядаецца адным з галоўных прадстаўнікоў этнакультуралізму А. Смітам як просты паказнік наяўнасці нацыянальнага інтарэсу, які існаваў раней і па-за межамі ідэалогіі нацыяналізму, таму роля нацыяналістычных сілаў у гэтым кантэксце палягае ў абуджэнні нацыі і яе чальцоў да ўсведамлення сваёй сапраўднай калектыўнай сутнасці.

 

Такім чынам, розныя канцэпцыі нацыі перадвызначаюць розныя стратэгіі нацыятварэння і розныя ролі, а таксама розныя ступені адказнасці нацыяналістаў у гэтых працэсах. Калі глядзець на беларускі нацыянальны праект, які быў артыкуляваны ў 90-х гг. ХХ ст. як палітычнымі гульцамі, так і нацыянальнай інтэлегенцыяй, і які працягвае развіццё да сённяшняга дня, можна заўважыць, што пераважна гэты праект пашыраўся ў межах канцэпцыі гістарычнага этнакультуралізму. Прыхільнікі беларускага нацыянальнага руху пачалі актыўна працаваць над новым зместам нацыянальнай ідэі, якая б была глыбока закарэненая ў мінулым ды зацвержаная ў гістарыяграфіі. Яны дзейнічалі нібыта па падказцы Адама Сміта, нагадваючы палітычных археолагаў, якія адкрывалі наноў і пераінтэрпрэтоўвалі супольнае мінулае з мэтай аднаўлення супольнасці [4]. У прасторы дадзенага праекту беларускай нацыі нацыянальнае адраджэнне азначала “ажыўленне” беларускай мінуўшчыны па-за сферай расійскага/рускамоўнага ўплыву і стварэнне альтэрнатыўнай нацыянальнай міфалогіі. Ідэя еўрапейскай Беларусі альбо вобраз Беларусі як цывілізацыйнага пасрэдніка паміж Расіяй і Еўропай дазвалялі вывесці краіну (і нацыю) са сферы расійскага цывілізацыйнага прыцягнення і, такім чынам, сфармуляваць альтэрнатыўную стратэгію для яе будучыні. Ужыванне падобнага бачання беларускасці ў дачыненні да ХХ ст. выклікала справядлівае, з такога пункту гледжання, адмаўленне ўсялякай значнасці перыяду савецкай гісторыі ў фармаванні беларускасці (“беларушчыны”). Разам з тым “беларуская нацыя” ўяўяецца ў такім кантэксце як гістарычная і культурная супольнасць, што знаходзіцца ў стане забыцця ці бяздзейнасці.

 

Гэты націск на адраджэнне меў на мэце заклік да аднаўлення ў сваіх нацыянальных правах той нацыі, якая існавала ў дасавецкія часы. У нейкім сэнсе статус савецкага мінулага – як культурнага, так і сімвалічнага, а разам з тым і інстытуцыянальнага і сацыяльна-палітычнага – робіцца падмуркам у разуменні постсавецкага развіцця Беларусі. З пункту гледжання мадэрністаў, беларуская нацыя не існавала як нацыяльная супольнасць, чыё фармаванне было б завершанае, да таго, як усталявалася савецкая ўлада, таму ейнае фармаванне было канчаткова завершана ўжо ў межах савецкай дзяржавы. Апісанні працэсаў нацыятварэння ў савецкай дзяржаве, якія могуць быць знойдзены ў мностве прац замежных даследчыкаў (Р. Сані, Т. Марцін, Э. Габсбаўм), вымалёўваюць савецкую мадэрнізацыю ў якасці альтэрнатывы капіталістычнай мадэрнізацыі. Але іхныя апісанні практычна ўпісваюцца ў схему нацыятварэння, якое адбывалася ў заходніх дзяржавах шляхам выкарыстання практык стандартызацыі з дапамогай адукацыйнай сістэмы.

 

У межах савецкай дзяржавы адначасова адбываліся два паралельныя працэсы – мадэрнізацыя грамадства ў цэлым разам з адначасовай пабудовай нацыянальных формаў сацыяльнага і культурнага жыцця. “Нацыяналістычная форма” дзяржавы сама па сабе мела значныя наступствы для стварэння нацыянальнага ўяўлення. Савецкая дзяржава, якая знаходзілася ў працэсе інтэнсіўнай мадэрнізацыі, спрыяла з’яўленню новых сродкаў па стварэнні нацыянальных адметнасцяў. Працэдурны ландшафт мадэрнай нацыі-дзяржавы садзейнічаў стварэнню “навуковага канструкту” нацый у дададак да такіх жа інстытуцыйных і культурных канструктаў. Савецкая дзяржава шляхам утварэння нацыянальных рэспублік забяспечыла нацыі-суб’екты неабходнымі сродкамі для таго, каб яны маглі “ўявіць” свае нацыі.

 

Не выпадкова, што гэты канструктывісцкі аспект савецкай нацыянальнай палітыкі і роля савецкай дзяржавы ў стварэнні заканадаўчай і інстытуцыянальнай базы беларускай нацыі і іншых постсавецкіх нацый часта падкрэсліваецца прыхільнікамі мадэрнісцкага падыходу ў даследаванні нацыятварэння. Дж. Шопфлін ахарактарызаваў трансфармацыю грамадстваў у сацыялістычныя часы як “аднабаковую рэвалюцыю ў мадэрнізацыі”. З’яўляючыся рэдукаванай формай мадэрнізацыі, савецкая трансфармацыя была, тым не менш, звязаная з тымі сферамі публічнага жыцця, якія непасрэдна аказвалі ўплыў на нацыяналізм. Першая з іх была звязаная са зменамі ў сацыяльнай структуры грамадства. Вялікая частка адсталага насельніцтва была ўцягнутая ў пачатковую хвалю мадэрнізацыі, але не праз рынак, а праз пасярэдніцтва дзяржавы. Другая сфера звязаная была з трансфармацыяй камунікатыўных рэсурсаў у сацыяльнай прасторы. Гэта, у сваю чаргу, стварыла ўмовы для новага спасабу думання пра “нацыю” як такую. У той жа час, асабліва ў першае дзесяцігоддзе савецкай улады, мела месца развіццё нацыянальных моваў разам са стварэннем нацыянальных культурных асяродкаў. Такім чынам, з канструктывісцкага пункту гледжання савецкая дзяржава насамрэч адыгрывала звычайную ролю ў стварэнні “нацыянальных кантрактаў” шляхам адукацыйнай сістэмы, медыяў, грамадзянскіх рытуалаў і г.д.

 

У той жа час кантэкст сацыялістычнай сістэмы і ідэалогіі відавочна пакінуў свой адбітак на змесце беларускасці. Прадстаўнікі беларускага нацыянальнага адраджэнскага руху апошніх гадоў ХХ ст. наўмысна не заўважалі гэтага. У першыя гады незалежнасці нацыянальная інтэлегенцыя сутыкнулыся з вельмі цяжкім выклікам – правесці складаную “хірургічную” аперацыю па аддзяленні беларускасці (“беларушчыны”) ад савецкай ідэалогіі. Гэта магло азначаць пакрокавую дэідэнтыфікацыю беларускасці з савецкай масавай свядомасцю з адначасовым яе запаўненнем пэўным альтэрнатыўным зместам. Поспех такога кшталту працы найбольш верагодны тады, калі працэс “загрузкі” новага зместу нацыянальнай ідэі ў масавую свядомасць адбываецца шляхам шматлікіх практык тлумачэння, а таксама інстытуцыянальных працэсаў, якія б падтрымліваліся дзяржавай.

 

Аднак жа канструктывісцкі і інстытуцыяналісцкі аспект разумення нацыі і нацыянальнай ідэнтычнасці быў недаацэнены нацыянальнай інтэлігенцыяй падчас фармулявання ёй нацыянальнага праекту. Новы праект беларускай нацыі быў пабудаваны на адкрытай канфрантацыі з савецкасцю і ўсім савецкім, а потым і з беларускай незалежнай дзяржавай. Іхны праект беларускай нацыі разгортваўся пераважна ў межах гістарычнага этнакультуралізму. Ён быў пабудаваны на цалкам новай контр-ідэі беларускасці, сфармуляванай на падставе па-за- і дасавецкай гісторыі беларусаў, аналагічна іншым нацыянальным ідэям у краінах Усходняй Еўропы.

 

Адной з адметнасцяў гэтай формулы з’яўлялася шчыльная сувязь паміж ідэяй нацыянальнага абуджэння і працэсамі дэмакратызацыі і лібералізацыі. Сапраўды, асноўная частка беларускай нацыяналістычнай рыторыкі грунтуецца на ідэі блізкай і нават сутнаснай сувязі паміж дэмакратызацыяй, лібералізацыяй і нацыяналізмам.

 

Агульная логіка ўзаемазвязанасці дадзеных феноменаў палягае ў факце таго, што супольнае ўсведамленне прыналежнасці да нацыянальнага цэлага падаецца адной з перадумоваў дэмакратызацыі. Менавіта ў гэтым сэнсе нацыяналізм мусіў весці да дэмакратызацыі ў былых сацыялістычных краінах. Азначэнне посткамунізму як выніку “рэвалюцыі падвоенага адмаўлення” (панятак Л. Холмса), якое адкідала знешняе дамінаванне і таталітарны палітычны рэжым, стварала ўражанне, што нацыяналізм з’яўляецца вызваленчай барацьбой.

 

Некаторыя аўтары разглядаюць нацыяналізм у якасці часткі сімвалічнага капіталу, які стаўся падмуркам для працэсаў сістэмных трансфармацый у грамадствах. Паводле М. Гроха, нацыяналізм дазволіў народам Усходняй Еўропы пераадолець сацыяльную дэзарыентацыю, якая ўзнікла ў момант калапсу старой сістэмы. Ён на самой справе меў тэрапеўтычную функцыю, і ягоны выбух быў звязаны з попытам на новую аснову для таго, каб сфармаваць калектыўную самасвядомасць напярэдадні падыходу да новай дэмакратычнай сістэмы. Такая аснова прывяла да злучэння дэмакратызацыі і нацыяналізму ва ўспрыманні пераходных працэсаў ва Ўсходняй Еўропе.

 

Тым не менш, калі ўгледзецца больш уважліва, дык можна зразумець, што тая роля мабілізацыйнай сілы палітычнага вызвалення, якую нацыяналізм адыграў ва Ўсходняй Еўропе, не з’яўляецца сутнаснай ягохарактарыстыкай. Яшчэ ў 1951 г. Ф. Герц напісаў:

 

Прага да нацыянальнага самавызначэння звычайна прадстаўляецца як прага да свабоды. Негледзячы на гэта, нацыянальнае самавызначэнне нельга атаясамліваць з палітычнай свабодай. Яно неабавязкова мае на мэце дэмакратычны рэжым [5].

 

І сапраўды, калі палітычныя і нацыянальныя інтарэсы ва Ўсходняй і Цэнтральнай Еўропе пачалі ўспрымацца як узаемазамяняльныя рэчы, адбылося з змяшэнне сацыяльнага і нацыянальнага парадкаў. Як зазначае Дж. Шопфлін, “нацыяналізм можа быць выдатным спосабам вызначэння ідэнтычнасці, але ён мала што можа сказаць адносна пытання палітычнага ўдзелу” [6]. Патрабаванне, напрыклад, свабоды прэсы ці сходаў не можа быць выведзена з этнічнага аспекту прыналежнасці да нацыі, хоць на практыцы гэта можа быць не настолькі відавочна. С. Купчан апісвае гэта нават яшчэ больш непасрэдна:

 

Нацыяналізм сам па сабе нічога не кажа пра тое, якім мусіць быць размеркаванне палітычнай улады паміж гульцамі ў межах нацыянальнай дзяржавы. Ён мога абвяшчаць ідэі, якія палягчаюць функцыянаванне дэмакратыіі, але таксама ён можа выконваць функцыю ідэалагічнага падмурку для аўтарытарных рэжымаў [7].

 

Нацыяналізм ва Ўсходняй Еўропе сапраўды адыграў важную ролю ў разбурэнні таталітарнага рэжыму, але на самой справе ён толькі выпадкова стаўся саюзнікам дэмакратыі. Больш за тое, спасылаючыся на гістарычны досвед Усходне-Цэнтральнай Еўропы, некаторыя аўтары пішуць пра нацыяналізм як пра найбольш небеспечнага суперніка ліберальна-дэмакратычнай плыні ў працэсах палітычнай мадэрнізацыі ў дадзеным рэгіёне. Як заўважае чэшскі палітычны аналітык З. Суда,

 

Цэнтральная і Усходняя Еўропа большую частку ХІХ ст. была занятая фармаваннем і вызначэннем сваіх розных нацыянальных ідэнтычнасцяў… Эмансіпацыі асобы – галоўнай задачы ліберальнай дэмакратыі – было нададзена невялікае значэнне. Пацвержаннем таго , што ў гэтым рэгіёне пераважалі інтарэсы да калектыўных праблемаў, з’яўляецца своеасаблівае паняцце “нацыянальнай свабоды”, зразуметай як незалежнасць і суверэнітэт дзяржавы, якія ніякім чынам не звязаныя з асабістай свабодай. Калі выкарыстоўваць дадзенае паняцце, дык падаецца магчымым ахарактарызаваць як свабодную любую нацыю, якая жыве ў межах дзяржавы, што мае суверэнітэт адпаведна з нормамі міжнароднага права, не зважаючы на той тып палітычнага рэжыму – абсалютысцкі, аўтарытарны, нават таталітарны, – якому падпарадкоўваюцца яе грамадзяне [8].

 

У гэтым кантэксце варта згадаць пункт гледжання амерыканскага сацыёлага Дэнкварта Рустава, які напісаў яшчэ ў 1970 г., што “нацыянальнае адзінства” можа ў рэшце рэшт стварыць падставы для развіцця аўтарытарнага рэжыму” [9].

 

Палітычныя тэндэнцыі ў розных краінах Еўропы на працягу апошніх 15 гадоў дэманструюць нам, што ідэалагічны хаўрус паміж нацыяналізмам і ліберальнай дэмакратыяй ва Ўсходняй і Цэнтральнай Еўропе быў часовым і няўстойлівым. Выяўляецца відавочная трансфармацыя статусу нацыяналізму: з прызнанага саюзніка дэмакратызацыі ён часцяком ператвараецца ў яе адкрытага ворага. (Нацыяналістычная партыя была галоўным апанентам ліберальных дэмакратычных сілаў падчас апошніх парламенцкіх выбараў у Сербіі, таксама як і палітычная пазіцыя нацыяналістычных сілаў у Польшчы супрацьстаўляе сябе ліберальнай дэмакратычнай ідэалогіі, і г.д.). У пэўным сэнсе нацыяналістычныя дыскурсы ў еўрапейскіх краінах вяртаюцца да ідэалагічных вытокаў нацыяналізму з перавагай каштоўнасцяў калектыўнага адзінства над каштоўнасцямі адзінкі, якія з’яўляюцца тыповымі для ліберальнай ідэалогіі.

 

З усяго вышэйсказанага могуць быць зробленыя дзве галоўныя высновы. Перыяд кароткатэрміновага альянсу паміж публічным дыскурсам нацыяналізму, лібералізацыяй і дэмакратызацыяй у Еўропе завершаны. У гэтым кантэксце варта ўсведамляць, што значэнне, у якім “нацыя” і “нацыяналізм” ужываюцца ў беларускім (апазіцыйным) кантэксце, дзе апрыёрна маецца на ўвазе, што нацыяналізм з’яўляецца бясспрэчным саюзнікам дэмакратызацыі, – становіцца ўсё больш і больш аддаленым ад міжнароднага кантэксту ўспрымання сучаснага нацыяналістычнага дыскурсу.

 

Другая выснова тычыцца сэнсу паняцця “беларуская нацыя” ў кантэксце ўнутраных палітычных працэсаў у Беларусі. Як было заўважана вышэй, пераважная большасць прадстаўнікоў беларускага нацыянальна-адраджэнскага руху разумеюць “нацыю” ў этна-культуралісцкім сэнсе. Гэта вядзе да недаацэнкі нацыятворчых здольнасцяў, апісаных у канструктывісцкіх тэорыях феномену нацыі. У той жа час варта адзначыць, што беларускі афіцыйны дыскурс набывае выразна акрэсленае “нацыянальнае” гучанне, калі беларускія ўлады ствараюць праект уласнай легітымнасці на падставе афіцыйнай “нацыянальнай ідэі”, зацвяржаючы яго як праект усёй беларускай нацыі. І гэта не проста “крадзеж” апазіцыйнай нацыяналістычнай рыторыкі. З сацыялагічнага пункту гледжання беларускі афіцыйны дыскурс артыкулюе ідэю нацыі як сканструяванай сутнасці, у межах якой усялякія грамадзянскія рытуалы, дзяржаўныя святы, адукацыйная сістэма і шматлікія істытуцыйныя і культурныя намаганні патрэбныя для ўкладання атрыбутаў афіцыйнай беларускай ідэі ў народнае ўспрыманне “сваёй краіны”.

 

Гэта азначае, што тая перавага ў выкарыстанні нацыяналістычнай рыторыкі ў вызваленчай барацьбе, якая існавала ў былых сацыялістычных краінах падчас іхнай сістэмнай трансфармацыі, у сучаснай беларускай сітуацыі часта прыводзіць да неспрыяльнай сітуацыі, а таксама стварае дадатковыя перашкоды. Стратэгія нацыятварэння на падставе этнакультуралісцкай канцэпцыі нацыянальнага ў беларускіх умовах аўтарытарнай дзяржавы не мае пад сабой дастатковых рэсурсаў, каб выйграць у няроўнай барацьбе за беларускую ідэнтычнасць у масавай свядомасці.

 

Мексіканскі сацыёлаг Н. Гуцьерэс напісаў, што галоўная розніца паміж нацыянальнай ідэнтычнасцю і іншымі формамі калектыўнай ідэнтычнасці (кшталту экалагічных рухаў, феміністычных груп, актывістаў барацьбы за правы чалавека і г.д.) палягае ў тым, што

 

апошнія пабудаваныя на апазіцыі да дзяржавы, у той час як нацыянальная ідэнтычнасць не можа быць сфармаваная паводле такой апазіцыі. Яна не ўзнікае спантанна ці лакальна, яна мусіць быць вывучанай і набытай, і менавіта дзеля гэтага суцэльная інстытуцыянальная падтрымка (школы, адукацыйныя кампаніі, СМІ) з’яўляюцца важнымі чыннікамі ў яе фармаванні [10].

 

З ангельскай мовы пераклаў Дзмітрый Карэнка

 

__________________________________________________

 

 

1. Gellner, E. Nations and Nationalism. Oxford, 1983. P. 48–49.


2. Hobsbawm, E. J. Nations and Nationalism since 1789. P. 9–10.


3. Ibid. P. 98.


4. Smith, A. Myths and Memories of the Nation. P. 181.


5. Hertz, F. Nationality in History and Politics. A Psychology and Sociology of National Sentiment and Nationalism. London: Routledge & Kegan Paul LTD, Broadway house, 1951. P. 240.


6. George Schöpflin Nationalism and Ethnicity in Europe, East and West // Nationalism and Nationalities, in the New Europe / Ed. by Charles A.Kupchan. Cornell University Press, Ithaca and London, 1995. P. 56.


7. Kupchan, Ch. A. Nationalism Resurgent // Nationalism and Nationalities in the New Europe / Ed. by Charles A.Kupchan. Cornell University Press. Ithaca and London 1995. P. 194.


8. Ibid. P. 204.


9. Rustow D. Transition to Democracy: Toward a Dynamic Model // Comparative Politics. 1970.  № 69 (4).  P. 337-363.


10. Guetierrez, N. The Study of National Identity // Modern Roots. Studies of National Identity / Ed. by Alain Dieckoff and Natividad Guetierrez. Aldershot Burlington, 2001. P. 8.

 

_______________________________________________________

 

Нэлі Бекус — сацыёлаг. Дадзены артыкул — скарочаная вэрсія дакладу, прачытанага ёй на канфэрэнцыі «Зьмена пакаленьняў, або беларускія адрознасьці ў мэтах, каштоўнасьцях і стратэгіі», якая адбылася ў Варшаве 4-5 чэрвеня 2008 г.