У сеціве з’явіўся відэафільм з размовай вайдзілаў літоўскай паганскай супольнасці “Рамува” – Ёнаса Вайшкунаса з Крывісам Літвы Ёнасам Трынкунасам і яго жонкай Ініёй.

Матэрыялы для фільму “Дзядоўскае светаадчуванне і сучаснасць” былі запісаныя ўлетку 2012 года ў вёсцы Дварцішкі пад Свянцянамі – у “рэзідэнцыі” літоўскай “Рамувы”.

Прыводзім некаторыя моманты з першай часткі размовы.

Для беларускага чытача будзе цікавае разважанне Ёнаса Трынкунаса (Jonas Trinkūnas) пра змацаванне этнічнай культуры праз рэлігійную форму. Якраз у Беларусі, нягледзячы на развіццё фалькларыстычнага руху, яго ўдзельнікі схільныя засяроджвацца на асобных, часта знешніх элементах, не клапоцячыся цэласным вобразам, а з іншага боку – адчуваючы такую фрагментарнасць, ад жывых народных крыніц схільныя адпадаць апошнім часам этна-музыкі.

Ёнас Трынкунас пра адносіны этнічнай культуры і рэлігіі: Паўната этнічнай культуры без рэлігіі немагчымая. Рэлігія – гэта найвышэйшая ступень праявы этнічнай культуры. Калі ў этнічнай культуры няма рэлігійнага вымярэння, гэта як чалавек без галавы. Гэта сутнасць этнічнай культуры. Мы маем на ўвазе не хрысціянства, якое прынесенае або чужое, але нашую рэлігію, тую старажытную. Мы яе бачым у народных песнях, у фальклоры, звычаях, паданнях – паўсюдна рэлігійнае вымярэнне найважнейшае. Мы так разумеем працэс этнічнай культуры: калі гэтая культура хоча працягваць існаваць, яна абавязкова павінна існаваць і ў рэлігійнай сваёй форме.

Мне давялося ў Індыі сутыкнуцца з такой з’явай. Там у паўночна-ўсходняй Індыі мноства розных народаў, і лідары тых народаў мне распавядалі. Прыйшоў быў такі час, калі ўсе пачалі шанаваць народныя песні, звычаі, скокі. Але потым заўважылі, што тыя формы паступова згасаюць. І мы адчулі, што можа зусім перапыніцца тая зацікаўленасць старой традыцыяй. І тады мы зразумелі, што мае быць той найважнейшы рэлігійны акцэнт, што ўсё гэта – фальклор, народныя песні, звычаі, павінна быць з рэлігійнай кульмінацыяй, з тагасветнымі рэлігійнымі сіламі гэта павінна быць звязана. Толькі тады тыя традыцыі будуць існаваць, толькі тады.

Бо іначай – што мы бачым у фальклорным руху Літвы. Мы цудоўна бачым, што ёсць тыя этнаграфічныя ансамблі, але большасць з іх такія – бяссільныя. Бяссільныя. Бачыцца, што яны не маюць напрамку. Няясна, да чаго яны імкнуцца. Песні, народныя песні – ну прыгожа ўсё, але гэтага замала. Гэтага замала. І калі яны пачынаюць разумець, што трэба ўзняцца яшчэ на адну ступень, крыху вышэй, на рэлігійны ўзровень – тады ўсё набывае жыццяздольнае існаванне.

Пра аўтэнтычныя рэлігійныя перажыванні: Ёсць факт рэлігійнага перажывання. Рэлігійнае перажыванне ў нашай, літоўскай, балцкай традыцыі звязанае з пэўнымі абрадамі, з пэўнымі дзеяннямі. Напрыклад, летась на закрыцці нашага летняга лагера, у нашым драўляным свяцілішчы – там было масавае спяванне сутарцінес. У той час, я мяркую, – не толькі я, многія, хто там быў, – яны зведалі такое рэлігійнае перажыванне. Менавіта рэлігійнае перажыванне. А што гэта значыць? Гэта калі знікае знешні выпадковы свет, пачынаецца наўпрост такая вібрацыя, духоўная вібрацыя, праз якую праяўляецца ўвесь гэты навакольны свет. І вось, аказалася, такія рэчы дасягальныя.

І ўвогуле. Мне падаецца, што ўсе рэлігійныя перажыванні – яны ідуць ад аднаго перажывання да другога. Няма такога, што ты ўвесь час жывеш у сваім рэлігійным стане. Так няма. Але ты ведаеш, што прыйдзе яшчэ нейкі абрад, яшчэ нейкае дзеянне, свята, і ты зноў зведаеш тую кульмінацыю, або найвышэйшае рэлігійнае быццё. І гэта для цябе найвялікшая каштоўнасць у тваім жыцці. Вось гэта і ёсць тое рэлігійнае перажыванне.

І мы маем цяпер тую традыцыю. Мы ведаем, што ў нашых песнях, у нашых звычаях, нашых святах усё гэта ёсць, яно быццам закадаванае. Трэба толькі пастарацца зноў дасягнуць таго ўзроўню, рэлігійнага ўзроўню.

Пра веліч і важнасць народных песень: Цяпер я разумею, што найважнейшай сутнасцю ў маім жыцці быў удзел у народнай спадчыне, у існаванні народных песень, якіх мы маем колькі дзясяткаў тысяч. Гэта такі скарб! Мы маем проста свой космас. Трэба ўмець быць у гэтым космасе, плыць у гэтым космасе народных песень.

А што значыць быццё ў ім? А гэта значыць, што ты ведаеш іх, разумееш іх сэнс. Але гэтае разуменне – гэта доўгі працэс. Гэта не так – што ты чытаеш тэкст песні і ты ўжо ведаеш. Нічога падобнага. Ты можаш дзесяцігоддзямі не разумець таго тэксту.

Нехта кажа – эзатэрычныя веды… схаваныя недзе ў песнях…. Нічога там не схавана, яно ўсё перад вачыма. Усяго там поўна, і ты бачыш гэта, ведаеш гэта. Але, можа, не разумееш іх да канца. Я магу ведаць, што народныя песні – гэта важна, але зразумець іх – гэта доўгі шлях. Пакуль ты зразумееш адзін сімвал, другі, трэці. А потым ужо ўсю сімволіку адчуваеш. І калі ты ўжо пачынаеш разумець гэта у цэласці, тады можаш казаць – так, я дасягнуў узроўню.

Інія Трынкунене (Inija Trinkūnienė) пра адкрыццё рэлігійных перажыванняў у людзях: Усё тое, што было пачата ў 1960-я гады ля купальскага алтара, адбываецца, развіваецца, азняшняецца. Асабліва мы гэта адчуваем падчас сваіх абрадаў. Скажам, падчас абрадаў шлюбу ў сярэднім збіраецца дзесь пад 50 асобаў. Найчасцей яны ні разу не бачылі падобных абрадаў. Вельмі рэдка, калі злучаем сяброў нашай супольнасці, якія ўсё бачылі, усё ведаюць. І вось адзін з момантаў абраду такі. Гэта калі я запрашаю матуляў, бабуляў, хросных як тых, хто датычны да традыцыі жанок, якія захоўвалі традыцыі багіні агня Габіі. Запрашаю падысці і солькаю пакарміць алтарны агмень – агонь новай сям’і, што ствараецца.

І вось на адных з апошніх злучынаў падыходзіць увесь гурт матуляў, бабуляў і хросных, усе спыняюцца, кажуць словы Габіі і перадаюць соль. І вы не паверыце, але кожная з іх кажа такія словы Габіі, якія выглядаюць нібыта яны ў іх доўга ў глыбіні былі, і вось цяпер яны іх кажуць. Гэта сапраўды было вельмі дзіўна і прыкметна. І тады я зразумела, што трэба вельмі няшмат, каб у людзях адраджалася гэтае рэлігійнае пачуццё і ўменне ў часе абраду зрабіць так, як некалі рабілі нашыя продкі. І гэты працяг зусім натуральна адбываецца тады, калі для яго падрыхтаваная глеба.

Да нас прыходзілі пятнаццаць-дваццаць гадоў, я прыгадваю гурткі адзінадумцаў, сходы, іх дыскусіі, як усё мае адбывацца, якім чынам. Цяпер гэтых дыскусій або няма, або іх вельмі паменшала. Бо людзям ты ўжо можаш паказаць тое, што ты назапасіў на працягу гэтых усіх гадоў. Гэта і кніжкі з апісаннямі, і кампактныя кружэлкі, і візуальныя матэрыялы. Гэта тое, што ты можаш паказаць, гэтага багата ў інтэрнэце. І тады не паўстае пытанняў, для чаго гэта трэба або як гэта выглядае, як гэта павінна быць. Гэтых пытанняў зусім не ўзнікае. І гэта ўжо грунт, на якім адбываецца далейшы рух, далейшы працяг гэтай традыцыі. І калі кажам пра маладых людзей, у іх не ўзнікае пытанняў, чаму тое, а чаму гэтае, а мо’ трэба яшчэ неяк. Яны проста прыходзяць і гэта робяць.

І ў мяне быў такі дзіўны момант. Малады хлопец, які год таму да нас прыйшоў, у “Кулгрынду”, у наш абрадава-фальклорны гурт, спяваць разам з намі. Пару разоў ён спяваў нашую песню “Вялікі Пяруне” (Dydysie mūsų). Потым Крывіс Ёнас знянацку дзіўна захварэў, а трэба рабіць абрад – я думала, як тут зрабіць. Трэба было, каб мужчына гэты гімн спяваў. І я тады таму хлопцу кажу: Шарунас, вось трэба, абрад ужо праз гадзіну, мо’ ты змог бы. Кажа, добра, я магу, слоў толькі не вельмі прыгадваю. Я яму дала словы. І да маёй вялікай радасці, ён сказаў словы Перуну, якія нібыта сапраўды цяклі з яго сэрца. І ён праспяваў песню, я сапраўды зразумела, што тая традыцыя мае працяг.

Адзначым, што ў Беларусі пазітыўнаму развіццю этнічнай рэлігіі замінаюць два фактары: па-першае, адсутнасць папярэднікаў (як літоўцы ў міжваенне мелі “Вісуому”), а па-другое – ментальнае ўварванне расійскіх аналагаў (тыпу “раднавер’я”), якія вытоптваюць жывыя парасткі сваёй ваяўнічасцю і масіраванасцю.