«Пан Тадэвуш» на сцэне Купалаўскага тэатра.


Мае спробы прыгадаць папярэднія тэатральныя інтэрпрэтацыі “Пана Тадэвуша” нічога не далі, хаця ўпэўнены, што на польскай сцэне яны не маглі не адбывацца. Фільм Вайды (1999 г.) і тое ўзрушэнне, якое ён зрабіў у польскім грамадстве, добра памятаю. Ну і, зразумела, сваю размову з панам Анджэем.

Своеасаблівая ўзбуджанасць у беларускіх медыях і тэатральнай публіцы напярэдадні прэм’еры ў Купалаўскім тэатры і першыя рэакцыі на спектакль нагадалі трохі (зусім трохі) тагачасную атмасферу ў польскім грамадстве. Палякі чакалі вайдаўскага “Пана Тадэвуша” з той жа нецярплівасцю, з якой чакалі “Агнём і мячом” Ежы Гофмана і “Quo vadis” Кавалеровіча. Адноўлены ў сучасным мастацтве нацыянальны эпас павінен быў мацаваць дух адроджанай, новай Польшчы (90-я гады мінулага стагоддзя).

Дарэчы, і для беларусаў у тыя часы яшчэ многае здавалася нястрачаным. Героі пастаноўкі ў Купалаўскім тэатры (інсцэніроўка Сяргея Кавалёва) прыйшлі да нас, нягледзячы на невялікую адлегласць ад вайдаўскага фільма (паўтара дзясятка гадоў) у зусім іншую эпоху. Мы перажылі за гэты час і перажываем сёння тое, што іншым народам хапіла б, можа, на стогадовую гісторыю. І што ж яны могуць сёння сказаць нам — наіўны і рамантычны маладзён Тадэвуш, эксцэнтрычны Граф, грэшнік і разам з тым адданы патрыёт Літвы ксёндз Робак, гарачы прыхільнік старасвецкасці Герваз, вясковыя дзівакі кшталту Асесара і Рэгента, какетлівая майстрыха жаночых інтрыг Тэлімена ды ўся гэтая правінцыйная шляхта — і ганарлівая, і дурнаватая, і заўсёды гатовая да бойкі — на чале з разважлівым Суддзёй і хітраватым Падкаморыем?

Сярод розных водгукаў на прэм’еру, здаецца, найбольш Марыі Мартысевіч (“Новы час”, 20.01.2014) удалося сфармуляваць тыя прэтэнзіі, якія прыглушана-цьмяна адчуваліся ў іншых рэцэнзіях на спектакль. Крытык надае пастаноўшчыку спектакля Мікалаю Пінігіну статус не проста рэжысёра, а “стратэга і ідэолага нацыянальнай культуры”. І з гэтага пункту гледжання галоўная задача (звышзадача?) уяўляецца ім нявыкананай. Да таго ж і “аўтэнтычны “Пан Тадэвуш” не адлюстроўвае той нацыянальнай драмы, якую паспрабаваў пабачыць між радкоў Мікалай Пінігін”.

Карацей кажучы, на думку крытыка, “Пан Тадэвуш” — гэта “чужая пастараль”. І ўвогуле: “Ці такі ўжо ён наш — гэты Адам Міцкевіч?” Дарэчы, нічога асабліва скандальнага не бачу і ў выказваніі М.Мартысевіч наконт таго, што “Пан Тадэвуш” — “твор занадта адназначны, каб быць беларускім. Гэта месцамі смешная, месцамі сумная — але пераважна дабрадушная казка, якую Міцкевіч напісаў пра сваё дзяцінства і юнацтва na Litwie… праніклівы гімн страчанай Літве, канцэнтраваная настальгія. Адам Міцкевіч і Мікалай Пінігін як творцы супадаюць у тым, што абодва горача любяць сваю радзіму. Але на гэтым, бадай, усе супадзенні заканчваюцца”.

Гэта па сутнасці працяг старой спрэчкі, калі адны кажуць, што польская мова была толькі абалонкай для творчасці Міцкевіча і ён быццам вымушана пісаў па-польску, іншыя сцвярджаюць, что гэта польскі нацыянальны геній з беларускімі каранямі. Спрэчка бессэнсоўная, калі спакойна абапірацца на факты біяграфіі Міцкевіча і яшчэ ў большай ступені на яго творчасць. І памятаць, что ў “Пане Тадэвушу” ёсць не толькі “O, Litwo, ojczyzna moja”, але і “O, Matka Polska”. Варта не забывацца на словы польскага даследчыка Станіслава Піганя пра тое, што ў Міцкевічу спалучаліся “гарачыня і шырыня польскага патрыятызму” з адчуваннем сябе ліцвінам, цесна звязаным “з роднай Наваградскай зямлёй”. Таму не трэба займацца дзяльбой Міцкевіча, а прымаць яго такім, якім ён ёсць.

Само ж гэта ўзнятае Марыяй Мартысевіч пытанне, наколькі Адам Міцкевіч “наш”, мае натуральным вытокам патрабаванне абавязковай ідэалагізацыі і творчасці паэта і яе сённяшняга асэнсавання на сцэне Купалаўскага тэатра. Для пэўнай часткі крытыкаў аказалася сапраўднай трагедыяй, што з спектакля прыбралі харугву з гербам “Пагоня”. Менавіта “наяўнасць гэтай харугвы на сцэне, — на думку М.Мартысевіч, — была стрыжнем усёй задумы, без якога спектакль канчаткова разваліўся”. Карацей, няма герба — няма спектакля. Такая пазіцыя эстэтычна і гістарычна ўзброенага крытыка (згадваюцца і Бісмарк, і Вагнер) магла здзіўляць, калі б не выснова, больш уласцівая рэзалюцыі пэўнай ідэалагічнай камісіі, якая праглядала спектакль перад прэм’ерай: “Вось і атрымалася, што ані эстэтаў, ані патрыётаў новая пастаноўка да канца не задаволіла”.

Зразумела, эстэты ад нараджэння не могуць быць патрыятычна настроенымі, бо эстэтычныя падыходы, як вядома з пэўных савецкіх часоў, патыхаюць касмапалітызмам. Ну а што да патрыётаў — нашто ім увогуле эстэтыка, калі яны патрыёты?

Канешне, не забароніш разглядаць творчасць Мікалая Пінігіна як “ідэолага і стратэга”. Але мяне даўно цікавіць Пінігін-мастак. Ёсць жаданне больш пільна ўгле-

дзецца ў ягонае вобразнае мысленне. Няпростым было ўражанне пасля нядаўняга наведвання Купалаўскага тэатра. Гэта быў шосты ці сёмы спектакль пасля прэм’еры “Пана Тадэвуша”. Не адразу сеў я і за гэты тэкст. Пайшоў у бібліятэку па пераклад Язэпа Семяжона, выданы “Мастацкай літаратурай” чатыры гады таму ў серыі “Школьная бібліятэка”. Няма, кажуць бібліятэкары, разабралі, шмат запытаў ад чытачоў. І ўспомніліся словы Вайды падчас нашай гутаркі ў Кракаве: “Калі пасля прагляду майго фільма нехта перачытае твор Міцкевіча, я буду задаволены”. Я не ўпэўнены, што па кнігу прыходзілі гледачы купалаўскага спектакля. Але ж нейкая інфармацыйна-зацікаўленая хваля была. І, мабыць, яна адбілася на нястачы кніжкі. Гартаючы яе, міжволі ўспомніў перакладчыка. Сын лесніка з-пад Смалявічаў, Язэп Ігнатавіч быў сапраўдным паліглотам і інтэлектуалам, выглядам быў падобны да нашчадка арыстакратаў з Літвы былых часоў. Высакародная сівізна, стрыманы паклон пры сустрэчы, уважлівы позірк… Падумалася пра яго магчымыя ўражанні аб спектаклі…

Ішлі дні, і спектакль пачаў вымалёўвацца для мяне праз нейкую смугу, у цэнтры якой былі белая брама і стары палац, створаныя Зіновіем Марголіным. Стала больш зразумела, чаму такімі імпрэсіяністычнымі выглядалі шматлікія насельнікі сцэны. Жыццё, гэтак падрабязна адлюстраванае ў паэме Міцкевіча, гэта самы пачатак ХIХ стагоддзя, калі каноны класіцызму і традыцыі эпохі Асветніцтва мяшаліся з эстэтыкай рамантызму. Адсюль тое, што падалося частцы крытыкаў як невыразнасць характараў, іх пэўная статуарнасць і празмерная падпарадкаванасць рэжысёрскай задуме. Але ж і задума, відаць, была перш за ўсё такая — стварэнне вобразу старой Літвы-Беларусі. Таму і каханне Тадэвуша і Зосі, і бойкі Гарэшкаў з Сапліцамі, і змовы-сакрэты ксёндза Робака (ён жа Яцак Сапліца) — усё гэта толькі часткі гэтага вобразу. Як быццам у святле чароўнага ліхтара рухаюцца азначаныя тонкім стылом густоўнага графіка фігуры, упісаныя ў гравюры Напалеона Орды. Касцюмы (Алена Ігруша), музыка (Андрэй Зубрыч) разам з мастацкім відэамэпінгам стварылі тонка стылізаваны свет, у якім натуральна жывуць вобразы Тадэвуша (Павел Харланчук-Южакоў), Суддзі (Генадзь Аўсяннікаў), Тэлімены (Святлана Анікей), Графа (Раман Падаляка), ксёндза Робака (Сяргей Журавель), Падкаморыя (Мікалай Кірычэнка), Вознага (Сяргей Краўчанка), Герваза (Ігар Дзянісаў), маёра Плута (Дзмітрый Есяневіч), капітана Рыкава (Сяргей Чуб) і іншыя героі міцкевічаўскай літоўскай (ліцвінскай) эпапеі. Абсалютна арганічна гучыць у гэтай атмасферы міцкевічаўскі александрыйскі верш.

Камусьці ўсё гэта падалося толькі “асветніцтвам”. Але нам замала асветніцтва, — кажуць прынцыповыя людзі. Нам патрэбна ідэя, давай харугву! — гучыць крытычны голас. Але, васпане (дазволю сабе ўжыць з лексікі “Пана Тадэвуша”), вобраз старой Літвы-Беларусі на сцэне Купалаўскага тэатра гэта не асветніцтва (хаця і яно не зашкодзіць). Гэта мастацтва. І даволі высокага ўзроўню. Дзякуючы як рэжысуры, сцэнаграфіі, акцёрскаму майстэрству, так і выкарыстанню сучасных электронна-графічных сродкаў. І таму не падыходзьце так утылітарна, спажывецка-плоска да гэтага ансамбля, хору, містэрыі — можна яшчэ шукаць патрэбных азначэнняў. І няўжо адсутнасць пэўнай харугвы перакрывае той трагічны фінал, калі ў полымі рушацца сцены старога палаца? Гэтая метафара абсалютна далёкая ад амаль што банальнай канцоўкі паэмы:

Я там таксама быў, мёд, віны піў, а крышку,

Што ў памяці збярог, змясціў у гэту кніжку.

Так, рушыцца, гарыць старая Літва-Беларусь. Гэта вам не сентыментальныя ўспаміны пра маляўнічыя пагоркі і ўтульныя старыя шляхецкія сядзібы. Гэта рушыцца пераемнасць пакаленняў, традыцый, культуры. Скончылася ідылія (sielanka, як азначыў міцкевічаўскі твор Чэслаў Мілаш). У гэтым полымі згарэў закрыты ў гады напісання паэмы Віленскі ўніверсітэт, які меўся быць асяродкам інтэлектуальнага слою беларускай нацыі. У ім відаць водбліскі перажытага Міцкевічам паўстання 1830—1831 гадоў і не заспетага паэтам выбуху сярэдзіны 60-х.

У канцы спектакля пейзанская драма набывае шэкспіраўскія маштабы. “Прынцыповым людзям”, можа, хочацца, каб і пра гэта крычала-лунала на сцэне пэўная харугва. Тут можа быць толькі адна парада. Чалавек нічога не зразумее, стоячы ў музее перад карцінамі на біблейскія, антычныя і многія іншыя сюжэты. Сустрэча з мастацтвам вымагае ведаў і культуры. І спектакль Купалаўскага тэатра патрабуе ад гледача інтэлектуальных намаганняў. Палац гарыць, але сама пастаноўка Пінігіна спрабуе аднавіць памяць і тым самым будаваць мост паміж адлеглымі часамі. Таму залішнія крыкі, што яму “не далі дагаварыць”.

Падчас згаданай вышэй размовы з Анджэем Вайдам славуты польскі рэжысёр сказаў, што створаны ім фільм “перш за ўсё для польскай аўдыторыі, для людзей, што гавораць па-польску”, што ягоная мара, “каб мова герояў “Пана Тадэвуша” з экрана ўвайшла ў жыццё палякаў”. Мікалай Пінігін паставіў свой спектакль для беларускай аўдыторыі, для людзей, якія і гавораць, і імкнуцца гаварыць па-беларуску, ва ўсякім выпадку не цураюцца беларускай мовы. Але адначасова гэта і спектакль-напамінанне пра Беларусь, пра складанасць яе нацыянальна-гістарычнага шляху тым, хто ўвогуле недасведчаны ці замала ведае пра гэты шлях. Менавіта з гэтай місіяй у спалучэнні з паказам узроўню беларускай тэатральнай культуры едзе Купалаўскі тэатр з “Панам Тадэвушам” у Парыж. Пажадаем нашым акцёрам поспеху!

І ўжо зусім не трэба ідэалагічнай камісіі вучыць Пінігіна, што яму ставіць далей, нават “дзеля рэбрэндынгу беларускай культуры”. Спадзяюся, што члены той жа камісіі не палічаць нацыянальнай здрадай, калі замест падказаных ёю “Міколкі-паравоза” Лынькова і “Запісак Самсона Самасуя” Мрыя мы ў бліжэйшы час пабачым “Дон Жуана” Мальера.