Вітаўт (1350 — 1430 гг.), вялікі князь літоўскі (1392 — 1430 гг.), стаў адным з самых славутых і магутных кіраўнікоў за ўсю нашу гісторыю. Вялікае Княства Літоўскае ў гады кіравання Вітаўта дасягнула свайго найвышэйшага росквіту і стала вельмі ўплывовай сілай на міжнароднай арэне. Дасягненні Вітаўта настолькі станоўча ацанілі нашчадкі, што ўжо на працягу першага стагоддзя пасля яго смерці з’явіліся творы, якія ўсхвалялі вялікага князя і яго дзейнасць.
Вобраз князя Вітаўта не мог не адбіцца і ў народнай памяці. Апошнім часам у друку з’явіліся публікацыі, якія закраналі тэму народнай памяці пра Вітаўта: у артыкулах «Беларусы ведалі сваіх герояў»[1] Э. Зайкоўскага і «Образ князя Витовта в народной культуре белорусов»[2]Ю. Гурскай.

Жыццё Вітаўта ў чымсьці нагадвае жыццёвы шлях полацкага князя Усяслава Брачыславіча (блізу 1029 — 1101 гг.) Абодва князі дамагліся найбольшага ўздыму для сваёй дзяржавы, уладарылі доўгі час, абодвух лёс вымушаў уцякаць з айчыны, пакідаць пасад, а потым зноў узносіў на вяршыню славы. Адзін з іх нарадзіўся ад «валхвавання», а другі быў сынам вайдэлоткі Біруты. Усяслаў і Вітаўт ёсць самымі вядомымі гаспадарамі ў гісторыі Беларусі. Абодва пакінулі след у літаратурнай спадчыне: Усяслаў — у «Слове пра паход Ігаравы»; Вітаўт — у «Пахвале Вітаўту», «Песні пра зубра» М. Гусоўскага, «Прускай вайне» Я. Вісліцкага. Народная памяць таксама захавала вобразы князёў: лічыцца, што Усяслаў быў апісаны ў быліне пра Вольха Усяславіча. А Вітаўт? Пра Вітаўта захаваліся легенды і паданні, і, як трапна заўважыў Э. Зайкоўскі, па колькасці прысвечаных Вітаўту тапонімаў ён бясспрэчна стаіць на першым месце сярод асобаў беларускай гісторыі[3]. У паданнях вялікі князь літоўскі вядомы пад імёнамі Вітаўт, Віт, Віток, Вітыўт, Вітоўт, Вытыў, Вітольд, Вітулт, Вітэлт. Дык як жа ўспрымала насельніцтва князя Вітаўта, які след ён пакінуў у памяці народу? На гэтыя пытанні мы і паспрабуем адказаць у нашым артыкуле.

ПАХОДЖАННЕ IМЯ. ПРЫХОД ДА ЎЛАДЫ

Паданне «Вітаўт»[4], запісанае на Смаленшчыне і да якога мы будзем неаднаразова звяртацца, займае адмысловае месца сярод іншых паданняў, прысвечаных князю, бо менавіта яно не толькі распавядае пра жыццё і дзейнасць князя, але і тлумачыць, якім чынам Вітаўт атрымаў уладу і адкуль паходзіць яго імя. Гэтыя звесткі захаваліся толькі ў адным паданні і з’яўляюцца вельмі каштоўнымі, бо прадстаўляюць архаічны пласт народнай свядомасці. Вось як апісваецца паходжанне імя Вітаўта і набыццё ім ўлады:

«Быў у Польшчы кароль-багатыр, ды памёр. Як караля абабраць, адкедава? Вот што ўздумалі яны, усё начальства:

— Акапіруем мы лошадзь багатырскую (прэжняга караля) у сядло і паложым меч і острыя копія і пусцім яго лошадзь у свет і будзем за ёю ўслед слядзіць, ідзе яна сабе абярэць ездака — таго крулем прызнаем.

Слядзілі за лошаддзю, услед ехалі, а яе пусцілі, два месяцы за ёю слядзілі. Прыходзіць лошадзь у дзярэўню і пайшла прама з дзярэўні на гумно, і віў там старык абрыўкі за авінам. Лошадзь как ішла, пала перад старыком на калена. І падходзюць слядзіцелі ўслед за лошаддзю: стаіць лошадзь на каленках.

Ну, яны сказалі:

— Ты наш круль-цар, цябе прызнала лошадзь і мы. Як ты абрыўкі віў, будзь круль Вітаўт.

Садзіўся ён на лошадзь, адпраўляўся ў каралеўства, к царскаму дому. Прысягнула Польшча каралю Вітаўту…»[5]

Прыведзены фрагмент апісвае досыць архаічны спосаб абрання вышэйшай улады, паралелі якому можна адшукаць у міфах іншых індаеўрапейскіх народаў, звязаных з уяўленнямі аб кані, які выступае вешчуном багоў і дае знак на атрыманне каралеўскай улады: іранскі міф аб прыходзе да ўлады цара Дарыя, грэцкі міф аб Пелопсе ды інш[6]. Найбольш блізкім да беларускага падання ёсць чэшскае паданне пра князя Пжэмысла, які таксама быў абраны з дапамогай каня вяшчункі, што дала каню сімвалы сваёй улады; конь і прывёў чэхаў да будучага князя. Таксама трэба адзначыць і пэўны сакральны статус каня ў балцкай ды славянскай міфалогіі. Конь у балцкіх народаў быў правадыром на неба, у «іншы» свет, што адлюстравалася ў звычаі пахавання каня (ці яго часткі) разам з памерлымі. Акрамя таго, конь быў вешчуном багоў, які дапамагаў жрацам у варажбе. Менавіта паводзіны каня вызначалі прыняцце тых ці іншых рашэнняў. Такі звычай быў зафіксаваны ў горадзе Радзігошч мерзебургскім біскупам Цітмарам (975 — 1018 гг.) і апісаны ў ягонай «Хроніцы». Паводле запісу біскупа, у храме Сварожыча жрацы варажылі такім чынам: «…таемна шэпчучыся адзін з адным, яны (святары) з трапятаннем капаюць зямлю і, кінуўшы жэрабя, пазнаюць ісціну ў справах, якія выклікаюць сумненне. Скончыўшы гэта, яны пакрываюць жэрабя зялёным дзірваном і, уторкнуўшы ў зямлю крыж-накрыж дзве востраканцовыя дзіды, з пакорлівым паслухмянствам праводзяць скрозь іх каня, які лічыцца найбольшым сярод іншых і таму шануецца, як святы; не зважаючы на кінуты ўжо жэрабя, які яны назіралі раней, праз гэтую, нібыта боскую жывёліну, яны ў другі раз праводзяць варажбу. І калі ў першым і другім выпадку будзе аднолькавым прадвесце, тады задуманая справа прыводзіцца ў выкананне, а калі не, дык народ з жалем адмаўляецца ад задуманага…»[7].

У апісаным вышэй спосабе варажбы выкарыстоўваецца таксама і зброя, а менавіта дзіды. У паданні пра Вітаўта конь нёс на сабе меч і дзіды, якія, на нашу думку, у гэтым выпадку былі не толькі сімваламі каралеўскай годнасці (як атрыбуты ваяра і вайсковага правадыра), але і атрыбутамі, з дапамогай якіх вызначалі боскую волю. Новы гаспадар мог атрымаць уладу ў выпадку, калі конь папярэдняга караля (як сакральная жывёліна) прынясе новаму ўладару сімвалы ўлады. Такім чынам, новы гаспадар павінен быў атрымаць статус як сакральны, так і свецкі, ваярскі. «Абранне канём» — гэта першы і асноўны рытуал ініцыяцыі караля, падчас якога ён набывае сакральны статус. Другі этап — прысяга — з’яўляецца другасным і мае свецкі характар. Ён фармальна замацоўвае ўладу новага караля («Прысягнула Польшча каралю Вітаўту»), бо каралём яго называюць пасля першага рытуалу: «Ты наш круль-цар, цябе прызнала лошадзь і мы»[8]. Гэтая формула яшчэ раз падкрэслівае дваісты характар прызначэння гаспадара — сакральны («цябе прызнала лошадзь…») і свецкі («…і мы»). Такім чынам, людзі падпарадкоўваюцца Вітаўту і прызнаюць вышэйшую волю, якую ўвасабляе конь. Сакральнасць моманту абрання падкрэслівае і месца, дзе яно адбылося: «Прыходзіць лошадзь у дзярэўню і пайшла прама з дзярэўні на гумно, і віў там старык абрыўкі за авінам»[9]. Гумно ў традыцыйных уяўленнях часам магло набываць статус святога месца. Згодна з паданнем, запісаным А. Сержпутоўскім, чалавек лічыўся «святым», калі не наведваў царкву, не маліўся там, а маліўся ў гумне[10].

Пра абранне караля як ініцыяцыю сведчыць і той факт, што чалавек набывае новае імя — Вітаўт. Старое імя нам невядомае, але яно і непатрэбнае. Такім чынам падкрэслівалася, што чалавек канчаткова пераходзіць у новы статус, перараджаецца ўжо ў якасці караля. Просты сялянскі першапачатковы стан Вітаўта таксама падаецца невыпадковым. «Сялянскі» характар першых гаспадароў-заснавальнікаў дынастый вядомы таксама ў некаторых славянскіх народаў — паданні пра польскага Пяста, чэшскага Пжэмысла. Паданні такога кшталту, у тым ліку і пра Вітаўта, сваімі каранямі ўзыходзяць да часоў ранняга Сярэднявечча, калі яшчэ не існавала дакладнага станавага падзелу, а эліта грамадства вылучалася з ліку вольных грамадоўцаў. Таксама невыпадкова, што імя Вітаўта «народная этымалогія» звязвае з пэўным відам рамеснай дзейнасці: «Як ты абрыўкі віў, будзь круль Вітаўт»[11]. Занятак старога набывае магічную афарбоўку і суадносіцца з адсутнасцю бунтаў падчас яго кіравання[12]. Але на віццё абрыўкаў можна паглядзець з іншага боку. Гэты занятак адносіцца да ліку «крывых» працаў, выкананне якіх забароненае падчас «крывых» (святых) вечароў, асабліва на Каляды:

«Днём жа на Каляды не робяць той работы, якую звычайна робяць у любы іншы час. Так, нельга прасці, віць вяроўкі і ніткі, намотваць іх у клубок, круціць дзіркі, скручваць што-небудзь, звязваць, гнуць, плесці лапці або што-небудзь іншае, шыць, малаціць, калоць, шчапаць. І ўсё гэта таму, што такія работы маюць (паводле сялянскіх уяўленняў) шкодны ўплыў на прыплод дамашняй жывёлы: усё будзе нараджацца з крывымі нагамі, або сляпымі, або і яшчэ з якімі заганамі»[13].

Важным з’яўляецца тое, што паняцце «крывы» суадносіцца з паняццем «сакральны»[14]. Да таго ж, рамесніцкія заняткі ўваходзілі ў сферу дзейнасці паганскіх жрацоў, што было зафіксавана і ў познія часы. Так, напрыклад, у адносінах да святароў менскага капішча казалі: «Чараўнікі-знахары былі таленавітымі людзьмі. Яны ўмелі рабіць усё. Яны былі і жняцамі, і шаўцамі, і ў дудку трашчалі»[15]. Рамесніцкая дзейнасць набывала сакральную, касмаганічную афарбоўку, што тлумачыць, чаму рамеснікі разглядаліся ў якасці моцных чараўнікоў. Зважаючы на гэта, здаецца імаверным, што ў паданні Вітаўт праз свой рамесніцкі занятак набывае рысы святара. Тут варта прыгадаць, што Вітаўт быў сынам вайдэлоткі Біруты, святаркі пры вечным агню, якую народ усхваляў за мудрасць і прыгажосць ды шанаваў як багіню[16]. У гэтым выпадку перад намі паўстае сітуацыя, калі адзін чалавек адначасова аб’ядноўвае ў сабе рысы прадстаўнікоў трох асноўных саслоўяў індаеўрапейскага грамадства — святарскае, ваярскае (як кароль), сялянскае. Менавіта гэтыя абставіны робяць яго ідэльным кіраўніком у свядомасці насельніцтва, пры якім краіна квітнела і не ведала смуты.

УСПРЫМАННЕ КIРАВАННЯ ВIТАЎТА Ў ЯКАСЦI «ЗАЛАТОГА ВЕКУ»

Яшчэ М. Гусоўскі ў «Песні пра зубра» (1522 г.) назваў княжанне Вітаўта «Залатым векам», часам, калі краіна дасягнула найвышэйшага росквіту, прычым адным з паказчыкаў «Залатога веку» было пашырэнне хрысціянскай веры і набожнасць князя, які адышоў ад паганства і духоўнае багацце ставіў перад зямным[17]. Цяпер жа варта параўнаць гэтыя звесткі з народнымі паданнямі, ці сапраўды княжанне Вітаўта ўвайшло ў памяць народа як «Залаты век»?

У згаданым паданні «Вітаўт» гэтай тэме прысвечаная другая яго частка:

«…Ну, ён саблюдаў іх харашо. Пачуўстваваў сваю смерць, сабраў сваіх палкоўнікаў і вініралаў, малых і старых:

— Ну, дзеці, чуўствую сваю смерць. Памру я, іграйце музыку, пакель мяне пахароняць, зямлі прыдадуць саўсем. Ну, еслі хто вас абідзіць, Польшу, вазміце музыку і зайграйце над магілаю маёю: я ўстану і памагу вам.

Сколькі ўрэмені праваджаліся, абабралі каралька на ўрэмя, пана паставілі каральком. Толькі ўздумалась ім: не можыць быць, штоб ён з мёртвых устаў! Сабралі музыку ўсяе духавую, пайшлі на яго магілку, на Вітаву, каралёву. Зайграла музыка. Устаець кароль з таго свету:

— Аб чом, дзеці, мяне будзіце? Хто вас абіджаець?

А яны яму адказваюць:

— Кароль Вітаўт, ніхто нас не абіжаець, а мы думалі, ці праўда ета, што ты казаў, што ўстанеш.

— Ну, дзеці мае, не гневайцесь. Вы мяне з таго свету збунтавалі і будзьце вы прокляты ад мяне і век вечны бунтуйцесь!

З тых пор і пайшлі бунты ў Польшчы»[18].

Матыў гэтага падання нагадвае пашыраны на Беларусі сюжэт аб курганах з асілкамі ці князямі, якія падчас небяспекі для Беларусі будуць яе абараняць[19]. У іншых беларускіх паданнях Вітаўт выступае як багатыр-асілак, які мае такую сілу, што сам, без дапамогі іншых, пракладваў дарогі, будаваў масты, запруджваў балоты[20]. Гэтае сведчанне таксама падтрымлівае думку аб тым, што княжанне Вітаўта было «Залатым векам», бо час волатаў-асілкаў папярэднічаў часу людзей.

У гэтым фрагменце падання «Вітаўт» бачна, што падчас кіравання Вітаўта не было бунтаў у краіне, пачатак якіх звязаны з парушэннем запавету караля. Цікавым з’яўляецца факт, што пасля смерці караля Вітаўта, які меў «сялянскае» паходжанне, на яго пасаду, прычым часова («абабралі…на ўрэмя»), узышоў ужо пан. Аб зневажальных адносінах да новага кіраўніка з боку народу сведчыць тое, як яго называлі — «каральком». Сацыяльныя змены, бунты сталі наступствамі часовага кіравання. Цікавымі прыкладамі для параўнання кіравання Вітаўта з наступнымі кіраўнікамі Польшчы і Літвы з’яўляюцца прымаўкі: «Настаў Панятоўскі[21], стаў хлеб не такоўскі», «Нашы дзяды не зналі бяды, але ж унукі набраліся мукі»[22]. Тут добра акрэсленае супрацьпастаўленне «наш час — час дзядоў», адпаведна «благі час — добры час», «дрэнны ўладар — добры ўладар».

Да нас дайшло паданне пра паходжанне тапоніма «Вітаўка»[23], якое распавядае пра баярына Віта, які жыў у часы Паўночнай вайны. У ім спалучыліся рэаліі розных гістарычных эпох, але такая з’ява характэрная для многіх гістарычных паданняў. Напрыклад, сярэднявечныя курганныя насыпы шырока вядомыя як «шведскія магілы», а ў адным з паданняў пра Мядзельскі замак каралева Бона Сфорца (1494 — 1557 гг.) таксама жыве ў часы вайны са шведамі[24]. Не зважаючы на гэты факт, паданне «Вітаўка» ёсць каштоўным помнікам, які захаваў міфалагічны вобраз Вітаўта (Віта). Вось што гаворыць паданне:

«Тут, дзе цэрква цяпер стаіць, колісь быў груд, а на тым грудзе стаяў двор дужа багатага баярына, на імя Віт. Жыў той Віт па праўдзе, у веры, і бог быў на яго дужа ласкаў. Вота ж пайшла трывога вялікая, што швед у наш край наехаў і горш усякага татарына грабіць і пустошыць, а над народам здзекуецца. Віт быў удавец і меў адну дачку, вельмі красную панну. Вітаў двор быў прыродаю забяспечан ад ворага: спераду непраходным балотам, што і цяпер цягнецца абапал рэчкі Хамычкі, хоць шмат ужо сушэйшае, як за тыя часы; а за балотам і за дваром цягнуліся бясконцыя, адвечныя лясы, — тая старана і цяпер пушчаю завецца. Віт з дачкою, гэта цямячы, а прытым, як людзі набожныя, на бога надзею пакладаючы, былі спакойны ў сваім дварэ. Але, знаць, слава пра яго багацце далёка ішла.

Аднае гэтак ночы, калі ў дварэ ўсе крэпка спалі, спаў і сам баярын Віт, спала і красная яго дачка. Чуе гэта Віт праз сон зычны голас:

—          Віце, Віце! Устань і выстралі!

Віт прахапіўся, аж нігдзе нічога не чуваць. Ён ізноў стаў засыпаць да ізноў чуе:

—          Віце, Віце! Устань і выстралі!

Ён і на гэты раз, прахапіўшыся і нідзе нічога не бачачы і не чуючы, стаў драмаць ды зноў чуе:

—          Віце, Віце! Устань і выстралі!

Тады ён ужо мусіў устаць і, узяўшы стрэльбу, выйшаў на перамёт і бачыць, што шведы ўжо гаспадараць у яго на дварэ. Ён, тое ўбачыўшы, дужа спалохаўся і як трымаў стрэльбу, так і выстраліў на вецер, а сам пабег у пакоі дачку будзіць. Толькі пабудзіў — чуюць: на дварэ якісь голас падняўся. А калі яны выйшлі паглядзець, бачаць — шведы ў вялікай замешцы хочуць з двара ўцячы, ды не папаўшы ў вароты, ціснуцца на платы, душацца, калечацца, а каторым і ўдалося з двара выбрацца, тыя, чуваць, ратунку крычаць, папаўшы ў балота або ў рэчку. Так да раніцы ніводнага з тых шведаў жывога не засталося, бо, паслепшы воляю божаю ад Вітавага стрэлу, усе пагінулі, каторыя ў дварэ падушыліся, каторыя ў рэчцы і балоце патапіліся, а каторыя патрапілі ў лес, тых звер люта парэзаў.

Вот на тую памяць, што бог ад шведскай рукі захаваў, паставіў ён сярод свайго двара царкву мураваную і вельмі яе ўкрасіў.

Жывуць так Віт з сваёю дачкою, краснаю паннаю, ізноў у дастатку і супакоі. Адно нячыстая сіла не дрэмле, і пакусы вялікую сілу маюць. І ўпаў наш баярын у вялікі грэх, так што зямля нават здрыганулася. І аступіўся той узгорак, на каторым двор стаяў, і рынуліся мураваныя палацы і пахавалі пад сабою грэшнага баярына. Дачка ж таго баярына зышла дзесь у далёкі манастыр і там веку даканала. Чэлядзь па свету разышлася, а двор той штораз болей і болей стаў у балота пагрузаць і аднае ночы саўсім затануў. Толькі на тым месцы, дзе царква стаяла, людзі распяцце знайшлі. Потым паставілі на тым месцы цэркаў дзераўляную і тое распяцце ў ёй паставілі. І праславілася тое распяцце цудамі рознымі, і ўсякі год на ўздвіжанне збіраецца там шмат багамольцаў з усіх канцоў нашае зямлі. Завецца тое месца Вітаўка, або Вітавец.

Там і цяпер у балоце можна абмацаць кавалкі муру»[25].

У прыведзеным вышэй паданні досыць шмат каштоўных звестак, якія дапамагаюць узнавіць погляды народу на часы Вітаўта, як на «Залаты век». Паданне невыпадкова звяртае ўвагу на двор Віта. Як ужо адзначалася даследчыкамі, у прадметным, найбольш вузкім значэнні «гэты» свет, як прынцыпова ідэальны і ўзорны, выступае ў выглядзе ізаляванай і самадастатковай сядзібы, якая на сімвалічным узроўні з’яўляецца прасторавым увасабленнем міфічнага «Залатога веку»[26]. Сядзіба Віта таксама паўстае як ізаляваная агароджаная прастора, у межах якой, не зважаючы на вонкавую небяспеку, няма турботаў і няшчасцяў, бо двор, як і яго набожны гаспадар, знаходзіцца пад апекай Бога. Вельмі важная рыса — тое, што двор Віта (культурная прастора — свой свет) стаяў на грудзе, вакол якога было балота і рака, за якімі знаходзіліся «бясконцыя і адвечныя» лясы (прыродная стыхія — іншасвет). Такім чынам, сядзіба баярына адначасова і на гары, і на выспе. Гара ў беларускай міфапаэтычнай традыцыі мадэлюе вертыкальную структуру Сусвету і ўяўляе трансфармацыю Сусветнага дрэва[27]. Выспа ў беларускай міфапаэтычнай карціне свету азначае паўсталую з хаосу, упарадкаваную прастору — сакральны ўчастак сушы, абкружаны вадой, які трывала суадносіцца з Цэнтрам свету ў значэнні першаснай, ідэальнай прасторы[28]. Акрамя таго, цэнтр двара Віта прадстаўляе мураваная царква, пабудаваная пасля шведскага нашэсця, якая сімвалізуе сакральны цэнтр Сусвету. Вобраз гары, пасярод якой знаходзіцца царква, сустракаецца і ў замовах: «У цёмным леси стоиць гора высокая, там растуць дубы вячистые, там стаиць церква свянцоная, там бяжиць вода цудоуная…»[29]. Да таго ж не трэба забываць і тое, што большасць даўніх паганскіх свяцілішчаў знаходзілася на гары і што існуе шматлікая колькасць паданняў пра цэрквы (касцёлы) на пагорках, якія праваліліся пад зямлю. Забягаючы наперад, адзначым, што ў народных паданнях пра князя Вітаўта неаднойчы апісваюцца горы, на якіх ён спыняўся падчас паходаў, што адлюстравалася ў тапаніміцы — назовы Вітава Гара, Вітаўтавая Гара, Вітагор’е і г.д.

Істотнай характарыстыкай баярына Віта была ягоная набожнасць і справядлівасць («Жыў той Віт па праўдзе, у веры»); жыў ва ўсім пакладаючыся на Бога. Гэтая ж рыса адносіцца і да яго дачкі, якая пасля «грэхападзення» Віта сышла ў кляштар. Вартая нашай увагі і тая акалічнасць, што Віт быў удаўцом. Гэты статус надаваў людзям пэўныя сакральныя функцыі і суадносіўся з ідэяй чысціні. Цікава, што ў народнай свядомасці захоўвалася ідэя чысціні, мудрасці і набожнасці нашчадкаў Вітаўта. У адным з варыянтаў духоўнага верша «Галубіная кніга», які быў выдадзены Я. Раманавым, узгадваецца цар Уладзімір Вітаўцэевіч, які быў адзіным, хто мог тлумачыць людзям змест і сэнс «Галубінай кнігі»: «Выискався бо такмо хитрэй-мудрэй цар, // Хитрэй-мудрэй царь — Володзимер царь, // Володзимер-царь, Витовцеевич. // “Ты хорош, Володзимер-цар, Володзимер-царь, Витовцеевич, // Ты на басенки ўсё на добрый, // На отгадычки ўсе на мудрый: // Прочитай нам книгу голубиную, // Голубиную, лебядзиную // И скажи ты нам правду верную, // и скажи ты нам правду певную…»[30] Тут цар Уладзімір Вітаўцэевіч выступае, як самы мудры і разумны чалавек, які ведае старажытную праўду. Трэба адзначыць, што толькі ў гэтым варыянце сустракаецца цар Уладзімір Вітаўцэевіч. Гэты верш быў запісаны ў в. Валатоўкі Віцебскай губерні ад селяніна-жабрака Васіля Дзянісенкі. У іншых варыянтах духоўнага верша ролю Уладзіміра выконвае Давыд Яўсеевіч (ці Аўсеевіч). Адзначым яшчэ адзін цікавы момант: святая кніга названая «галубінай, лебядзінай»: у літоўскай мове слова gulbė, падобнае на славянскае ‘голуб’, азначае ‘лебедзь’[31]. Абедзве птушкі сустракаюцца ў касмаганічных міфах, дзе разам з Богам удзельнічаюць у стварэнні Сусвету, звычайна падымаючы зямлю з морскага дна. Верш «Галубіная кніга» акурат апісвае стварэнне Сусвету, яго арганізацыю і ўпарадкаванне. Такім чынам, міфічны нашчадак Вітаўта цар Уладзімір — гэта герой, кшталту прарока ці святога, які вучыць людзей законам Сусвету. Не трэба забываць і тое, што ў паданні «Вітаўт» кароль апісваецца, як стары чалавек. Старац у светаўспрыманні беларусаў з’яўляўся медыятарам, вестуном «іншасвету», шчыльна звязаным з ідэяй дарогі[32] як шляху ў свет памерлых; надзяляўся мудрасцю і магічнымі здольнасцямі (знахарства, варажба). Старцы былі захавальнікамі і асобных фальклорных жанраў, перш за ўсё духоўных вершаў. Да таго ж, ходзячы па зямлі, Бог, паводле беларускіх павер’яў, набывае вобраз старца[33].

«Залаты век» Вітаўта сканчаецца разам з яго смерцю пасля таго, як паслядоўнікі адыходзяць ад яго запавету, або, як у паданні «Вітаўка», пасля грэхападзення і парушэння самім Вітам боскіх законаў. Пасля смерці яго ідэальны двор разбураецца і знікае ў балоце. Матыў разбурэння і затаплення палаца ці гораду за грахі альбо дзеля выратавання ад небяспекі даволі вядомы ў беларускім фальклоры. На месцы двара Віта засталася толькі царква з цудадзейным укрыжаваннем, якое асабліва ўшаноўвалі на Узвіжанне (27 верасня н. ст.) — дзень, калі зачыняўся Вырай. Свята Узвіжання сімвалічна азначае завяршэнне летняга росквіту зямлі, і, паводле падання «Вітаўка», канец «Залатога веку» баярына Віта.

АДЛЮСТРАВАННЕ КIРАВАННЯ ВIТАЎТА Ў БЕЛАРУСКАЙ ТАПАНIМІЦЫ

Вельмі актыўнае і насычанае падзеямі княжанне Вітаўта пакінула свой след у народнай памяці праз захаванне шматлікіх тапонімаў і мікратапонімаў, звязаных з імем Вітаўта, ды праз паданні, якія тлумачаць з’яўленне гэтых тапонімаў. Ад імя Вітаўта паходзяць назвы пагоркаў, шляхоў, палёў, мастоў, калодзежаў, камянёў, дрэваў і г.д. Амаль што ўсе паданні звязваюць з’яўленне падобных назваў з вайсковай дзейнасцю князя. Верагоднасць гэтых фактаў адзначалі ў сваіх працах першыя даследчыкі «Вітаўтавых тапонімаў» — П. Шпілеўскі, Г. Татур, Я. Тышкевіч.

Шырока вядомыя на беларускай тэрыторыі і яе памежжы тапонімы кшталту «Вітаўтава гара». Пад 1605 г. узгадваецца ўрочышча «Вітаўтавая Гара» ля Трокаў[34]. На Дзвіне ў 20 км ніжэй за Вяліж яшчэ ў сярэдзіне XX ст. захоўваліся назовы «Вітава Гара» і «Вітавы Мост», пра якія ўпершыню ў XVI ст. узгадваў Р. Гайдэнштайн[35]. Пра існаванне пагорка «Вітагор’е» ля в. Лошніца Барысаўскага раёну пісаў П. Шпілеўскі, прычым ён запісаў і паданне, якое тлумачыць назву пагорка. Паводле падання, нейкі старажытны князь Віт (ці паводле іншых звестках Віток) праходзіў са шматлікім войскам праз лясы цяперашняй Лошніцы ды, патрапіўшы ўначы ў моцную буру, загадаў ваярам расчысціць лес і ўстроіць начлег на высокай гары блізу ручая, і, нібыта, ваяры выкапалі на вяршыні гары яму, якую абклалі скурамі і такім чынам зрабілі для Віта ложак, у памяць чаго гару назвалі Ложніцай, а ручай, ці рэчку, Ложай. Старажылы паказалі Шпілеўскаму месца начлегу Віта на гары, за могілкамі, якая таксама мела назву Вітагор’е. П. Шпілеўскі пагаджаецца, што гэтае паданне можа мець рэальны падмурак, бо паход Вітаўта з Вільні на Воршу супраць Свідрыгайлы ў 1395 г. не мог не праходзіць праз тэрыторыю Барысаўскага павету[36]. Магчыма, з імем Вітаўта звязаны і пагорак «Відушава Гара» блізу вёскі Кажан-Гарадок недалёка ад утоку ракі Цны ў Прыпяць, хаця паданне звязвае паходжанне назвы з рымскім паэтам Авідзіем[37]. Але такое паданне хутчэй за ўсё пазнейшае з паходжання ды, верагодна, можа мець карані ў рамантычным шляхецкім асяроддзі. Да таго ж вядомая і іншая форма назвы пагорку — «Вітава Гара». Пра ролю і месца пагоркаў у міфапаэтычнай карціне свету беларусаў мы ўжо ўзгадвалі вышэй, калі разглядалі кіраванне Вітаўта ў якасці «Залатога веку».

Таксама неаднаразова сутракаюцца назвы мастоў, звязаных з імем Вітаўта. Тут мы зноў узгадаем «Вітавы Мост» блізу Вяліжу.

Самая старажытная згадка Вітаўтавага маста і дарогі адносіцца да 7 чэрвеня 1467 г. у прысудзе аб належнасці спрэчнай зямлі паміж Юрыем Зяновіечам і Алехнам Судзімонтавічам: «Искалъ панъ Олехно передъ нами: то есть земля моихъ людей Лялевочовъ по тую речку по Оленецъ, а по великою дорогу по Витовтову, почонши отъ Марковского перевозу ажъ у каменный мостъ у Витовтовъ»[38]. Гэты ж самы дакумент у «Актах, относящиеся к истории Южной и Западной России» датуецца 1483 г.[39] Вітаўтава дарога ў гэтай мясцовасці згадваецца і 14 верасня 1522 г.: «…и границы тые суди в листе своемъ тое земли от перевоза Марковъского дорогою Витовътовою ажъ у Каменыи мостъ…», «…И марковъцы поведили: то ты, п(а)не Юри, ведеш не Витовътовою дорогою, але то ест дорога по н(а)шои пашни…»[40]. Гэтыя дакументы пацвярджаюць аўтэнтычнасць «Вітаўтавай» тапанімікі. Як бачна, яна з’яўляецца ў першыя дзесяцігоддзі пасля смерці Вітаўта (магчыма, што і пры яго жыцці) і захоўваецца да к. ХІХ ст.

У 1629 г. узгадваецца «Вітаўтаў Мост» на рэчцы Цне недалёка ад Менску: «од бывъшого мосту на той речьце Цне, прозываемого Великого Вителтового…»[41]. Вядомае яшчэ ўрочышча «Вітаў Мост» каля в. Кляннік Смалявіцкага раёну[42]. Ёсць звесткі аб тым, што «Вітавым» людзі называюць стары благі мост праз бадай высахлую рэчку недзе на Вялейшчыне[43]. Хутчэй за ўсё Ю. Віцьбіч меў на ўвазе мост праз раку Узла ля в. Любань Вілейскага р-на, пра які пісаў яшчэ Ф. В. Пакроўскі: «В разстоянии 6 верстъ отъ Куренца на СЗ в лесу им. Любани, над рекою Узлою, насчитывается более 100 могильныхъ кургановъ. На реке, въ томъ месте, где кончаются курганы, есть мост, который до сихъ поръ называется Витольдовымъ[44]» («На адлегласці 6 вёрст ад Куранца на паўночны-захад у лесе маёнтка Любань, над ракою Узлою, налічваецца больш за 100 пахавальных курганоў. На рацэ, у тым месце, дзе сканчваюцца курганы, ёсць мост, які дагэтуль завецца Вітольдавым»). Упершыню гэты мост апісаў А. Кіркор[45]. Пра будаўніцтва Вітаўтам мастоў праз рэчкі ў часы сваіх паходаў распавядаюць паданні, якія прыводзяць П. Шпілеўскі і Я. Тышкевіч. З ідэяй пераправы праз рэчкі звязаныя таксама і іншыя тапонімы. Узгадваецца таксама «Вітолдов Брод» ля сяла Лошавічаў у Бабруйскай воласці[46]. Ёсць звесткі і пра існаванне «Вітавых Гацей»[47].

Звязванне мастоў і перапраў з імем Вітаўта падаецца невыпадковым не толькі праз тое, што вайсковыя выправы патрабуюць будаўніцтва такога кшталту. Мост у міфапаэтычнай карціне свету суадносіцца з паняццем пераходу ў «іншасвет», у новы сацыяльны статус (напрыклад, «калінавы мост» у чарадзейных казках, у вясельнай паэзіі, замовах). Назіраецца пэўная сувязь маста са светам памерлых: на Вялейшчыне і на Дзісненшчыне ў даўніну надмагіллі ставілі толькі над мужчынскімі пахаваннямі, а ў памяць жанчын замест помніка рабілі кладкі праз ручай ці балаціны, на якіх выразалі дату смерці і серп, а калі нябожчыца была маленькай дзяўчынкай — то боцікі[48]. Істотна тое, што ў індаеўрапейскіх традыцыях будоўля мастоў уваходзіла ў кола абавязкаў пэўных святарскіх карпарацый (лац. pontifex ‘той, хто будуе мост’)[49]. Такім чынам у народных паданнях Вітаўт, які будуе масты, надзяляецца сакральнымі, нават святарскімі функцыямі. Падобную сітуацыю мы ўжо назіралі ў паданнях «Вітаўт» і «Вітаўка».

Значны след у міфапаэтычнай карціне свету беларусаў былога Барысаўскага і Ігуменскага паветаў пакінулі «Вітаўтавы Дарогі» («Вітаўка», «Вітавы дарогі»). Захавалася паданне пра іх паходжанне: «Dawno już bardzo temu, jakiś wojownik Witem nazywany, szedł tędy z wojskiem: że miał taką siłę, iż niczyjej obcej nie potrzebując pomocy, sam sobie drogi trzebił, błota zarzucał kamieniami, na rzekach mosty budował, a kierując swą drogę podług słońca, szedł ciągle»[50] («Даўным-даўно нейкі ваяр, якога звалі Вітам, ішоў з войскам: меў такую моц, што без старонняй дапамогі сам сабе шляхі пракладваў, балоты запруджваў камянямі, будаваў на рэках масты і, кіруючыся па сонцу, ішоў сваёй дарогай без затрыманняў»). Гэтыя дарогі апісалі П. Шпілеўскі, Г. Татур, Я. Тышкевіч, якія звязвалі іх паходжанне з вайсковай дзейнасцю Вітаўта: паходамі ў 1395, 1401, 1405, 1425 гг. Першае апісанне дарог зрабіў Я. Тышкевіч, але ён апісаў іх толькі ў межах Барысаўскага павету[51]. Паводле Я. Тышкевіча, сляды дарогі «Вітаўка» ці «Вітава» прасочваюцца ля вёсак Калюжыцы, Жукаўка, Мурава, Палялюм, Нача і мястэчка Крупкі[52]. П. Шпілеўскі пацвярджае звесткі Я. Тышкевіча. Паводле Шпілеўскага, сляды старой зарослай дарогі, якая, аднак, месцамі добра захавалася, пачынаюць сустракацца на мяжы Барысаўскага і Ігуменскага паветаў ля вёскі Калюжыцы, маёнтку К. Ваньковіча, дзе ёсць поле з адпаведнай назвай. Далей яна цягнецца на ўсход ад Вітава поля і ўяўляе сабой вузкую, але добра аб’езджаную дарогу з частымі перарывамі на ўзараных палетках. З правага боку ракі Бярэзіны, на мяжы вёсак Жукаўка і Палялюм, зноў бачная дарога, якая перарываецца ля самай Бярэзіны ў вёсцы Мурава. Па левы бок Бярэзіны сляды знікаюць і з’яўляюцца зноў у простым кірунку да мяжы Капыскага павету Магілёўскай губерні, памежнага з Барысаўскім паветам. Сляды таксама бачныя ля вёскі Нача і мястэчка Крупкі ў накірунку з правага боку Лошніцы да барысаўскай паштовай дарогі з Барысава ў Воршу. У Ігуменскім павеце ад Раваніцкай Слабады[53] пачынаюць з’яўляцца сляды Вітавай дарогі, якая перарываецца бліз Калюжыц. Шпілеўскі звязвае назву вёскі Вітаўдуты ці Ваўдуты, якая знаходзіцца паміж Раваніцкай Слабадой і Дамавіцкам, з імем Вітаўта[54].

Дарогу Вітаўта на тэрыторыі Ігуменскага і Барысаўскага паветаў вывучаў Г. Татур. Паводле яго звестак, гэтая дарога таксама мае назву «Батурынскай» ад імя караля Стэфана Баторыя (1533 — 1586 гг.). На думку Татура, Вітаўт карыстаўся ў сваіх паходах пераважна старымі дарогамі, бо хуткасць руху войска не дазваляла пракладваць так хутка новыя шляхі зносін. Г. Татур адзначаў, што ўздоўж дарог знаходзяцца шмат помнікаў: курганы, камяні са знакамі (свастыка, кола, падкова, ступні чалавека). Сярод гэтых помнікаў асабліва вылучаюцца тыя, якія звязаныя з Вітаўтам: «Вітавы сталы» і «Вітавы калодзежы»[55].

«Вітавы сталы» ўяўляюць сабой камяні значных памераў, больш-менш чатырохкутнай або авальнай формы, вяршыня якіх мела плашчыню, натуральную альбо штучна апрацаваную. Г. Татур выказваў думку, што гэта маглі быць старадаўнія ахвярнікі ці сапраўдныя сталы ля дарог, дзе маглі б спыняцца вандроўнікі[56]. Аднак «Вітавы сталы» побач са старымі дарогамі Вітаўта не былі адзінымі камянямі на тэрыторыі Беларусі, якія насілі імя вялікага князя. А. Кіркор прыводзіць звесткі, што ў былым Лепельскім павеце на беразе возера Варанецкага быў камень пад назвай «Вітаўтавы талеркі». Паводле падання, у 1426 г. на гэтым валуне абедаў князь Вітаўт, калі штурмаваў крэпасць Варанеч. У 1844 г. гэты камень упаў у возера, бо бераг абваліўся. Пасля гэтага камень дасталі і перавезлі ў сядзібу Варанеч[57]. Паводле апісання, камень меў круглую форму з плоскай вяршыняй, на якой знаходзіліся шэсць паглыбленняў, якія мелі форму талерак. Вышыня валуна складала тры чвэрці аршыну, а акружнасць каля трох аршынаў. Другі камень знаходзіўся на беразе ракі Вушачы і амаль увесь быў пакрыты вадой. Ён меў назву «Вітаўтавы відэльцы», бо на ім меўся знак, падобны да відэльца. Народнае паданне таксама сцвярджае, што на ім абедаў Вітаўт[58]. На нашу думку, гэтым знакам маглі быць «Калюмны» — родавы герб Вітаўта, які сваёй формай мог нагадваць відэлец. Існаванне падобных камянёў з гербам Калюмны не выклікае сумненняў, бо і цяпер у Літве ў раёне Вільні можна пабачыць камень са ўпісанымі ў кола Калюмнамі, які раней таксама знаходзіўся ў рэчышчы ракі Віліі[59].

Трэба адзначыць, што да гэтых камянёў скептычна ставіўся А. Семянтоўскі. Ён сцвярджаў, што камяні — падробка часоў польскага панавання, а беларускі народ у шматлікіх мясцінах нават не ведае імя вялікага князя, і калі б пра яго не нагадвалі ксяндзы да палякі, яно бы даўно сышло ў вечнасць. Даследчык нават прадказваў, што гэтага доўга чакаць не прыйдзецца. Па яго словах, гэтыя камяні не карыстаюцца ў народзе асаблівай вядомасцю, а тым больш, павагай[60]. Аднак у гэтай пазіцыі выразна прасочваецца палітычная і ідэалагічная заангажаванасць і асабістая непавага аўтара да свайго «калегі-суперніка» А. Кіркора, якая асабліва яскрава бачна ў выразе Семянтоўскага: «Польская окраска Белоруссии уже почти слезла, и только несколько слабых следов её остаются на страницах “Живописной России” в статьях г. Киркора; но историческая правда скоро смоет их»[61] («Польская афарбоўка Беларусі ўжо амаль што злезла, ды толькі некалькі яе слабых слядоў яшчэ застаюцца на старонках “Живописной России” у артыкулах пана Кіркора; але хутка гістарычная праўда змые і іх» )

Калі вяртацца да «Вітавых сталоў» і «Вітавых талерак», то трэба заўважыць, што іх апісанне нагадвае культавыя валуны-ахвярнікі. Найбольш падобнымі да іх будуць камяні «Дзева блюдас» (літ. ‘блюда Бога’) паміж вёскамі Палашкі і Каргаўды Воранаўскага раёну, «Святы» («Богаў») камень ля в. Крамянец Лагойскага раёну, в. Юравічы Дзятлаўскага раёну ды інш. Цікава, што камяні з талеркападобнымі паглыбленнямі маюць устойлівую традыцыю сувязі назвы каменя з Богам. Наданне падобным камяням імя Вітаўта сведчыць аб пэўнай сакралізацыі народам асобы вялікага князя.

Акрамя валуноў Г. Татур узгадваў яшчэ і «Вітавы калодзежы», якія таксама знаходзіліся побач з дарогамі Вітаўта. Тыя калодзежы ўяўлялі сабой круглае ці чатырохкутнае невялікае паглыбленне, сценкі якога з унутранага боку былі выкладзеныя камянямі. У часы Татура ў гэтых калодзежах часам яшчэ захоўвалася вада. Даследнік мяркуе, што калодзежы выкопвалі для патрэбаў вандроўнікаў, якія з цягам часу засыпаліся[62]. Падобны калодзеж апісаў і П. Шпілеўскі. Калодзеж знаходзіўся недалёка ад вёскі Масалаі (уладанне князя Л. Радзівіла), меў невялікія памеры, быў выкладзены з унутранага боку камянямі і меў назву «Вітавы калодзеж». Захавалася паданне, якое распавядае, што гэты калодзеж быў выкапаны для Віта, нейкага караля, які спыняўся ў гэтым месцы для абеду. Продкі жыхароў вёскі Масалаі падарылі Віту некалькіх валоў для харчавання яго войска, а Віт у якасці ўзнагароды за гасціннасць даў ім прывілей, паводле якога яны пераходзілі ў стан вольных хлебаробаў. Але потым гэты прывілей згарэў, і ў часы польскага панства жыхары вёскі ізноў сталі падушнымі сялянамі[63]. Як бачым, і ў гэтым паданні прысутнічае матыў «абеду», што, магчыма, сведчыць пра даўнюю традыцыю ахвярапрынашэнняў камяням і калодзежам. У якасці падарунку-ахвяры жыхары прыносяць некалькіх валоў, за што атрымліваюць прыязнасць боства (якога ў паданні мог замяніць Вітаўт). Гэтае паданне таксама сведчыць пра тое, што людзі ў часы Вітаўта жылі лепш, а пасля яго, у часы Польшчы, настаў благі перыяд. Узгадванне катэгорыі вольных хлебаробаў можа ўказваць на час, калі паданне набыла вядомы нам змест: не раней за пачатак XIX ст., пасля таго як быў выдадзены ўказ расійскага імператара Аляксандра I (1777 — 1825 гг.) «Аб вольных хлебаробах» (1803 г.) і не пазней за 1854 г., калі П. Шпілеўскі выдаў паданне.

Акрамя калодзежаў з Вітаўтам звязаныя і крыніцы. Так, на беларуска-рускім этнаграфічным памежжы ля былой вёскі Раёва (цяпер Кіцкова) Себежскага раёну вядомая крыніца «Вітаўтавы ключ» («Вітаўтавы ключак»). Паданне распавядае, што падчас аднаго са сваіх паходаў Вітаўт з войскам ішоў праз Себежчыну. Ён загадаў паставіць лагер на беразе ракі, а месцам свайго адпачынку абраў высокі пагорак. Князю не спадабалася вада з ракі, а таму загадаў выкапаць на вяршыні пагорку калодзеж. Адсюль і пайшла крыніца пад назвай «Вітаўтавы ключ»[64]. Дарэчы, і ў гэтым паданні ўзгадваецца высокі пагорак у якасці месца адпачынку Вітаўта.

Акрамя пералічанага вышэй, з імем Вітаўта таксама звязаныя і дрэвы. У 1627 г. узгадваецца ў дакументах «Витултовъ дуб» недалёка ад вёскі Прудзіны цяперашняга Бешанковіцкага раёну[65]. Там жа ўзгадваецца і Вітаўтава дарога. Ёсць звесткі пра існаваўшую раней недзе на Дняпры «Лазні Вітольда» («ŁaźniaWitoldowa»)[66]. Назоў «Вітаўт» мае ўрочышча, дзе знаходзіўся стан каменнага ці бронзавага веку[67]. Захавалася і адзінкавая назва кургану — «Вітаў Лог»[68]. Нарэшце трэба прыгадаць, хоць мы ўжо і ўзгадвалі іх у гэтай працы, назвы вёсак, якія могуць паходзіць ад імя Вітаўт — Вітаўка і Вітаўдуты. Вядомае паданне і пра паходжанне сяла Вітава: «Тут, на сухім правым беразе рэчкі Орхі, у часе аднаго са сваіх паляванняў у Белавежы заначаваў Вітаўт. І вось тое вялікакняжацкае стойла дало пачатак сённяшняму сялу»[69].

Трэба заўважыць, што амаль усе зафіксаваныя «Вітаўтавы» тапонімы паходзяць з тэрыторыі Цэнтральнай, Паўночнай і Паўночна-Усходняй Беларусі. Такое размеркаванне можна патлумачыць актыўнай «усходняй» палітыкай і вайсковымі паходамі Вітаўта, асоба якога пакінула ў народзе ўспаміны на шматлікія пакаленні.

ЗАКАНЧЭННЕ

Калі абагульніць звесткі ўсіх паданняў пра Вітаўта, то можна атрымаць вобраз вялікага князя, які на працягу стагоддзяў захоўваўся насельнікамі Беларусі. Вітаўт у міфалагічнай свядомасці беларусаў заўсёды мае станоўчы характар, назіраецца адсутнасць якіх-небудзь хібаў, за выключэннем сюжэта пра «грэхападзенне» Віта. Вітаўт з’яўляецца магутным ваяром, абаронцам гаспадарства ў самыя цяжкія моманты існавання не толькі пры жыцці, але і пасля сваёй смерці. Гэта мудры і справядлівы кіраўнік, святы набожны старац, да якога ласкавы Бог. Вітаўт адначасова і ваяр, і святар, і просты чалавек. Ён стварае новыя вёскі, пракладвае шляхі, будуе масты, запруджвае балоты. Адным словам, ён упарадкоўвае прыроду, стварае культурную прастору. Час кіравання Вітаўта ўспрымаецца як «Залаты век» у гісторыі, гэта мяжа, за якой пачынаецца новая эпоха, якая характарызуецца заняпадам краіны, палітычным крызісам, сацыяльнай несправядлівасцю, стратай духоўнасці. Цяжка пагадзіцца з думкай I. Вугліка, што для беларускай міфалогіі ўласцівы нізкі ўзровень сакралізацыі ўлады[70], асабліва калі гаворка ідзе пра князя Вітаўта. Прыведзеныя ў гэтым артыкуле факты сведчаць пра адваротнае. Міфалагічны вобраз князя Вітаўта адпавядае агульнаіндаеўрапейскім уяўленням пра ўладароў, якія выконваюць сакральныя функцыі. Цалкам верагодна, што на вобраз Вітаўта наклаліся міфалагічныя ўяўленні пра папярэдніх кіраўнікоў і нават бостваў. Магутная постаць Вялікага князя і дагэтуль абуджае ў народзе старадаўнія ўяўленні: як і раней чакаюць, што Дух Вітаўта паўстане ды абароніць сваю зямлю і нашчадкаў.

Тэкст упершыню надуркаваны ў альманаху DRUVIS. 2011. № 3. С. 102-111.


[1] Зайкоўскі Э. Беларусы ведалі сваіх герояў // Спадчына, 1995, № 2. С. 195-200.

[2] Гурская Ю. Образ князя Витовта в народной культуре белорусов // Tautosakos darbai XXX, 2005. P. 166-172.

[3] Зайкоўскі Э. Беларусы ведалі сваіх герояў // Спадчына, 1995, № 2. С. 197.

[4] Добровольский В. Н. Смоленский этнографический сборник. Ч. 1. Санкт-Петербург, 1891. С. 378.

[5] Тамсама.

[6] Прохараў А. Вітаўт // Беларуская міфалогія: энцыклапедычны слоўнік. Мн., 2006. С. 85.

[7] Титмар Мерзебургский. Хроника. В 8 кн. / Перевод с лат. И.В. Дьяконова. М., 2005. С. 103.

[8] Добровольский В. Н. Смоленский этнографический сборник, Ч. 1. Санкт-Петербург, 1891. С. 378.

[9] Тамсама.

[10] Сержпутоўскі А.К. Казкі і апавяданні беларусаў-палешукоў. Мн., 1999. С. 175-177.

[11] Добровольский В. Н. Смоленский этнографический сборник, Ч. 1. Санкт-Петербург, 1891. С. 378.

[12] Прохараў А. Вітаўт // Беларуская міфалогія: энцыклапедычны слоўнік. Мн., 2006. С. 86.

[13] Земляробчы каляндар: Абрады і звычаі. Мн., 2003. С. 94.

[14] Санько С. Імёны бацькаўшчыны. Крыўя // Druvis. Almanach centru etnakasmalogiji «Kryuja» №1, 2005. С. 11.

[15] Кацар М. Паганскае капішча ў Менску ў XIX — пачатку XX ст. // Druvis. Almanach centru etnakasmalogiji «Kryuja». №1. 2005. С. 132.

[16] Хроника Литовская и Жмойтская // Полное собрание русских летописей. Т.32. М., 1975. С. 62.

[17] Гусоўскі М. Песня пра зубра / Пер. на бел. мову Я. Семяжона. Мн., 1980. С. 104-105.

[18] Добровольский В. Н. Смоленский этнографический сборник, Ч. 1. Санкт-Петербург, 1891. С. 378.

[19] Прохараў А. Вітаўт // Беларуская міфалогія: энцыклапедычны слоўнік. Мн., 2006. С. 86.

[20] Туszkiewicz E. Opisanie powiatu Borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim. Wilno, 1847. S. 37.

[21] Апошні кароль Рэчы Паспалітай і вялікі князь Літоўскі Станіслаў Аўгуст Панятоўскі (1764 — 1795).

[22] Тышкевіч Я. Прыказкі жыхароў з ваколіц Бярэзіны — паказчык высокага інтэлектуальнага развіцця народа // Фальклор у запісах Яна Чачота і братоў Тышкевічаў. Мн., 2005. С. 234.

[23] Вёска з такой назвай існуе ў Дзяржынскім р-не Мінскай вобласці.

[24] Беларускі фальклор у сучасных запісах: Традыц. жанры: Мінск. вобл. Мн., 1995. С. 268.

[25] Легенды і паданні. Мн. 1983. С. 251.

[26] Лобач У. «Поле культуры» ў традыцыйным светапоглядзе беларусаў Падзвіння (паводле твораў Яна Баршчэўскага) // Вестник Полоцкого государственного университета. №7, 2008. С. 4. Тэма ідэальных прасторы і часу ўпершыню дэталёва была разабраная ў: Санько С. Сюжэт пра «зьніклага бога»: гецка-крыўскія (беларускія паралелі) // Kryuja: Crivica. Baltica. Indogermanica. 1994. № 1. С. 5-24. І потым яшчэ ў: Санько, С. Па слядах адной легенды / С. Санько // Беларускі гістарычны агляд. 2007. Т. 14. Сш. 1-2 (26-27). С. 305-337.

[27] Дучыц, Л., Лобач, У. Гара // Беларуская міфалогія: энцыклапедычны слоўнік. Мн., 2006. С. 114.

[28] Лобач У. «Поле культуры» ў традыцыйным светапоглядзе беларусаў Падзвіння (паводле твораў Яна Баршчэўскага) // Вестник Полоцкого государственного университета. №7, 2008. С. 4.

[29] Багдановіч А.Я. Перажыткі старажытнага светасузірання ў беларусаў: Этнаграфічны нарыс: Рэпрынтнае выд. 1895 г. Мн., 1995. С. 41.

[30] Романов Е.Р. Белорусский сборник. Выпуск V. Заговоры, апокрифы и духовные стихи. Витебск, 1891. С. 287.

[31] Упершыню на магчымую сувязь лебедзя і літ. gulbė было ўказана ў: Салавей Л., Санько С. Лебедзь // Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік. Мн., 2004 (або 2006). С. 281-282.

[32] Варта прыгадаць тут існаванне «Вітаўтавых дарог» на тэрыторыі сучасных Барысаўскага, Бярэзінскага, Крупскага, Чэрвенскага раёнаў.

[33] Валодзіна Т., Лобач У. Старац // Беларуская міфалогія: энцыклапедычны слоўнік. Мн., 2006. С. 487-488.

[34] Акты, издаваемые Виленской Археографической комиссией для разбора древних актов. Т. XXXI. Вильна. 1906. С. 290, 291.

[35] Віцьбіч Ю. Плыве з-пад Сьвятое Гары Нёман: Рэпрынт. выд. Мн., 1995. С. 26.

[36] Шпилевский П. М. Путешествие по Полесью и Белорусскому краю. Мн., 2004. С. 162.

[37] Легенды і паданні. Мн. 1983. С. 271. Гл. таксама: Дучыц Л. Відушава Гара // Беларуская міфалогія: энцыклапедычны слоўнік. Мн., 2006. С. 81.

[38] Lietuvos Metrika=Lithuanian Metrica=Литовская Метрика. Kn. 25 (1387 — 1546). Vilnius, 1998. P. 268.

[39] Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России. Т.1. Спб., 1863. С. 21.

[40] Lietuvos Metrika=Lithuanian Metrica=Литовская Метрика. Kn. 25 (1387 — 1546). Vilnius, 1998. P. 267.

[41] Менскiя акты. Вып. 1 // Беларускi архiў. Мн., 1931. С. 120.

[42] Зайкоўскі Э. Беларусы ведалі сваіх герояў // Спадчына, 1995, № 2. С. 196.

[43] Віцьбіч Ю. Плыве з-пад Сьвятое Гары Нёман: Рэпрынт. выд. Мн., 1995. С. 27.

[44] Покровский Ф. В. Археологическая карта Виленской губерніи. Вильна, 1893. С. 30.

[45] Киркор А. Этнографический взгляд на Виленскую губернию // Этнографический сборник, издаваемый Русским Императорским Географическим Обществом. Вып. 3. Спб., 1858. С. 186.

[46] Акты, издаваемые Виленской Археографической комиссией для разбора древних актов. Т. XXV. Вильна, 1898. С. 292, 296, 297.

[47] Зайкоўскі Э. Беларусы ведалі сваіх герояў // Спадчына, 1995, № 2. С. 197.

[48] Дучыц Л. У. Вясковыя могільнікі. Агульная характарыстыка. Тыпалогія пахаванняў. // Археалогія Беларусі. Т.4. Помнікі XIV — XVIII стст. Мн., 2001. С. 129.

[49] Топоров В. Н. Мост // Мифы народов мира. Т.2. М., 1992. С. 176-177. Санько С. Імёны бацькаўшчыны. Крыўя // Druvis. Almanach centru etnakasmalogiji «Kryuja». №1. 2005. С. 15.

[50] Туszkiewicz E. Opisanie powiatu Borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim. Wilno, 1847. S. 38. Гл. таксама: Шпилевский П. М. Путешествие по Полесью и Белорусскому краю. Мн., 2004. С. 184.

[51] Татур Г. Х. Очерк археологических памятников на пространстве Минской губернии и ея археологической значение. Мн., 1892. С. 202.

[52] Цяпер дакладна існуюць вёскі Палялюм і Мурава Барысаўскага р-ну, вёска Нача і г.п. Крупкі Крупскага р-ну, Калюжыцы і Мурава Бярэзінскага р-ну.

[53] Вёска Раванічская слабада дагэтуль існуе ў Чэрвенскім р-не Мінскай вобл.

[54] Шпилевский П. М. Путешествие по Полесью и Белорусскому краю. Мн., 2004. С. 166, 184, 213-214.

[55] Татур Г. Х. Очерк археологических памятников на пространстве Минской губернии и ея археологической значение. Мн., 1892. С. 202-204.

[56] Тамсама. С. 204.

[57] Цяпер існуе вёска Варанеч Полацкага р-ну.

[58] Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении. Т.3: Литовское и Белорусское Полесье. Спб-М., 1882. С. 247-248.

[59] Rimantas Matulis. Istoriniai akmenys. Vilnius, 1990. P. 106-107.

[60] Сементовский А. М. Белорусские древности: сведения о памятниках старины. Спб., 1890. С. 100.

[61] Тамсама.

[62] Татур Г. Х. Очерк археологических памятников на пространстве Минской губернии и ея археологической значение. Мн., 1892. С. 204.

[63] Шпилевский П. М. Путешествие по Полесью и Белорусскому краю. Мн., 2004. С. 166.

[64] Легенды и предания Себежского края / Сост. В.Ф. Васильев // http://sovremennik.ws/2008/01/11/legendy_i_predanija_sebezhskogo_kraja.html Гл. таксама: Лобач У. Культавыя крыніцы беларуска-рускага (Полацка-Себежскага) памежжа: да праблемы вывучэння і захавання // http://kryuja.org/artykuly/lobacz/lobacz_kultavyja_krynicy.html

[65] Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской. Вып. 22. Витебск, 1891. С. 459.

[66] Туszkiewicz E. Opisanie powiatu Borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim. Wilno, 1847. S. 57.

[67] Дучыц Л. У. Археалагічныя помнікі ў назвах, вераваннях і паданнях беларусаў. Мн, 1993. С. 52.

[68] Тамсама. С. 47. Э. Урочышча з такім жа назовам ля в. Палялюм Барысаўскага р-ну ўзгадвае Э. Зайкоўскі, магчыма, гаворка ідзе пра адну мясціну: Зайкоўскі Э. Беларусы ведалі сваіх герояў // Спадчына, 1995, № 2. С. 197.

[69] Легенды і паданні. Мн., 1983. С. 289.

[70] Вуглiк І. Iмя — мiф — этнакультурны сiмвал. // Национально-культурный компонент в тексте и в языке: Материалы II Международной научной конференции 7 — 9 апреля 1999 г., в трех частях, ч. 1. Минск, 1999. С. 96.