Шанаванне святых у хрысціянскіх Цэрквах сягае сваімі каранямі у старажытнасць. Святымі Царква абвяшчае людзей, якія ў сваім жыцці здолелі наблізіцца да хрысціянскай дасканаласці і сталіся прыкладам для іншых вернікаў.

 

 

Кананізуючы некаторых вернікаў, гэта значыць урачыста абвяшчаючы, што гэтыя вернікі гераічна трымаліся шляху дабрадзейнасці і жылі ў вернасці ласцы Божай, Царква прызнае сілу Духа святасці, Які жыве ў ёй, і падтрымлівае чаканні верных, даючы ім святых як заступнікаў і прыклад для наследавання

гаворыць Катэхізіс Каталіцкай Царквы [1, c. 201—202].

У каталіцкай Царкве далучэнне да ліку святых адбываецца праз акт кананізацыі і рэгулюецца апостальскай канстытуцыяй Divinus perfectionis Magister, выдадзенай Cвятым Айцом Янам Паўлам ІІ 25 студзеня 1983 года. Каталіцкая Царква для прызнання памерлага хрысціяніна святым мусіць мець перакананне ў яго маральнай дасканаласці ў гераічнай ступені альбо аб тым, што гэтая асоба праліла кроў за веру.

Працэс кананізацыі складаецца з некалькіх этапаў. Першы – гэта збор звестак пра будучага святога ў дыяцэзіі, дзе ён скончыў сваё жыццё. На гэтым этапе важнае месца займае даследаванне пераканання пра яго святасць сярод вернікаў і значэнне яго дзейнасці для Царквы. Ствараюцца спецыяльныя камісіі: камісія багасловаў даследуе надрукаваныя творы будучага святога; камісія з трох гісторыкаў і аднаго багаслова даследуе яго жыццё і дзейнасць. На другім этапе сабраныя падчас дыяцэзіяльнага працэса дакументы правяраюцца ў спецыяльнай установе Святой Сталіцы – Кангрэгацыі па справах кананізацыі – і выдаюцца ў выглядзе спецыяльнага тома, які ўключае ў сябе біяграфію святога, тлумачэнне, на аснове якіх крыніц яна створана, чаму прапаноўваецца далучэнне гэтай асобы да ліку святых. У кананізацыйны том уваходзяць таксама творы будучага святога разам з крытычнымі заўвагамі да іх. На трэцім этапе камісія гісторыкаў праводзіць крытычную праверку кананізацыйнага тома. Канчатковае рашэнне аб далучэнні кандыдата да ліку святых прымае Папа. Неабходнай умовай у Каталіцкай Царкве для далучэння пэўнай асобы да ліку святых з’яўляецца здзейснены праз яго заступніцтва дакументальна пацверджаны цуд [6, s. 609—610].

У Праваслаўнай Царкве найбольш распаўсюджаныя наступныя ўмовы кананізацыі: святасць жыцця, цярпенні за веру, дар рабіць цуды пры жыцці альбо пасля смерці (ён з’яўляецца доказам таго, што праз асобу асаблівым чынам дзейнічае Ласка Божая), дакладная адпаведнасць веры падзвіжніка навуцы Праваслаўнай Царквы, нятленнасць мошчаў. Яшчэ адна неабходная ўмова кананізацыі – народнае шанаванне будучага святога.Для афіцыйнага працэса кананізацыі на падставе архіўных дакументаў складаецца жыццяпіс святога. У жыццяпісе павінна адлюстроўвацца выкананне будучым святым евангельскіх прыказанняў любові Бога і бліжняга. Маральная вартасць подзвігу святога павінна адпавядаць Святому Пісанню і Святому Паданню Царквы. Кананізацыя ў Праваслаўнай Царкве таксама адбываецца ў некалькі этапаў: спачатку па блаславенню Патрыярха падзвіжніка да ліку мясцовашанаваных святых можа далучыць епархіяльны біскуп, а да ліку агульнашанаваных святых ён можа быць далучаны архіярэйскім альбо памесным саборам Рускай Праваслаўнай Царквы. У Беларускай Праваслаўнай Царкве далучэннем да ліку святых займаецца Камісія па кананізацыі, якую ўзначальвае біскуп Гомельскі і Жлобінскі Стэфан.

У пратэстанцкіх Цэрквах не існуе святых. Аднак, некаторыя вернікі і ў гэтых канфесіях прызнаюцца прыкладам для іншых хрысціян, а таксама сведкамі веры і дзеяння Божай моцы. У асноўным гэта біблійныя персанажы, а таксама такія асобы, як лютэранскі пастар Дзітрых Бонхофер, які загінуў у фашысцкім канцлагеры, барацьбіт за правы цёмнаскурых амерыканцаў пастар Марцін Лютэр Кінг, і інш.

Нягледзячы на распрацаванасць крытэраў святасці ў Каталіцкай і ПраваслаўнайЦэрквах, часамі інфармацыя пра далучэнне да ліку святых пэўных гістарычных асоб выклікае ў грамадстве неадназначную рэакцыю. Прыкладам можа стаць кананізацыйны працэс мітрапаліта Літоўскага Іосіфа Сямашкі – галоўнага арганізатара далучэння да праваслаўя Уніяцкай Царквы ў Беларусі, распачаты Беларускай Праваслаўнай Царквой Маскоўскага Патрыярхату.

Вакол працэсу далучэння мітрапаліта І. Сямашкі да ліку святых у некаторых беларускіх сродках масавай інфармацыі разгарнулася зацятая дыскусія. Распачаў дыскусію артыкул Вольгі Сяховіч на сайце Ежедневник пад назвай БПЦ прапануе зрабіць новага святога з ліквідатара ўніяцтва на Беларусі. У сваім артыкуле аўтар звяртае ўвагу на палітычны, а не рэлігійны характар “уз’яднання”, а таксама апісвае гвалтоўныя метады ліквідацыі Уніі, якія выкарыстоўвалі І. Сямашка і яго паплечнікі. Вольга Сяховіч задае пытанне: ці патрэбная Праваслаўнай Царкве на Беларусі сёння кананізацыя чалавека, які ажыццяўляў рэпрэсіі за вернасць рэлігійным перакананням? Артыкул быў перадрукаваны на сайтах газеты “Наша ніва”, “Хартыя 97”, грэка-каталіцкай газеты “Царква”. Тэму працягнуў у сваім блогу журналіст беларускай рэдакцыі Радыё “Свабода” Сяргей Абламейка. Свае допісы адносна кананізацыі І. Сямашкі ён назваў вельмі вымоўна: “Кананізацыя Сямашкі. Скон народу…” і “Кананізацыя Сямашкі. Скон народу-2”. С. Абламейка падкрэслівае шкоду, якую прынесла беларускай Царкве (як праваслаўнай, так і ўніяцкай) дзейнасць Сямашкі, які зрабіў Царкву на Беларусі падпарадкаванай Расійскай Царкве, а таксама мэтанакіравана нішчыў у ёй элементы беларускай культуры.

Бок прыхільнікаў кананізацыі прадстаўляюць у асноўным публікацыі пратаярэя Аляксандра Раманчука. У сваіх публікацыях на розных сайтах (якія належаць у асноўным Рускай Праваслаўнай Царкве) і асабліва ў грунтоўнай працы “Іосіф (Сямашка), мітапаліт Літоўскі і Віленскі: жыццё і служэнне” аўтар адстойвае заслугі Іосіфа Сямашкі не толькі для Праваслаўнай Царквы, але і ўвогуле для Беларусі. На думку А. Раманчука, мітрапаліт Сямашка быў адназначна станоўчай постаццю для Праваслаўнай Царквы і Беларусі:

Толькі дзякуючы дзейнасці архірэя-уз’яднальніка ў наш час у Беларусі Праваслаўная Царква аб’ядноўвае большасць насельніцтва. Таму для сучаснай Беларускай Царквы асоба ўладыкі з’яўляецца краевугольнай.

Нягледзячы на непрыхільную рэакцыю грамадства, на паседжанні Святога Сінода Беларускай Праваслаўнай Царквы 3 верасня 2012 года было ўведзена свята ў гонар “уз’яднання” уніятаў з Праваслаўнай Царквой у гадавіну Полацкага сабору 1839 года, з абавязкам служыць у гэты дзень малебен падзякі. Таксама Сінод усталяваў дні малітоўнага ўспаміну І. Сямашкі і яго паплечнікаў: Васіля Лужынскага, Антонія Зубко і іншых (Журнал №169). Варта дадаць, што да нядаўняга часу на Беларусі не існавала народнага шанавання мітрапаліта І. Сямашкі і яго асоба была вядомая толькі вузкаму колу гісторыкаў, на што звяртае ўвагу ў пачатку сваёй кнігі протаярэй А. Раманчук.

Аднак неадназначнасць у стаўленні да асобы мітрапаліта І. Сямашкі дазваляе паразважаць над, так бы мовіць, надканфесійнымі крытэрамі святасці. Ацэньваючы дзейнасць мітрапаліта Літоўскага, і яго прыхільнікі, і праціўнікі карыстаюцца часта падобнымі крытэрамі. Гэта хутчэй этычныя крытэры, якія адрозніваюцца ад багаслоўскіх, пры дапамозе якіх Царква ацэньвае дзейнасць тых, каго прапануе сваім верным у якасці ўзору хрысціянскага жыцця. Гэтыя крытэры надзвычай важныя для беларускага грамадства, падзеленага на канфесіі, якія вызначаюцца часта дыяметральна супрацьлеглымі поглядамі на асобаў ці падзеі. Такіх крытэраў мы вылучылі чатыры:

1. Шчырасць намераў і бескарыслівасць

Шчырасць пераканання І. Сямашкі ў праўдзівасці праваслаўя і неабходнасці далучэння ўніятаў да яго не выклікае сумненняў нават у праціўнікаў мітрапаліта Літоўскага.Некалькі разоў І. Сямашка асабіста хацеў прыняць праваслаўе: першы раз ён узгадвае пра сваё жаданне далучыцца да Праваслаўнай Царквы і стацца манахам Аляксандра-Неўскай лаўры яшчэ да біскупскай хіратоніі, падчас працы ў Каталіцкай калегіі ў Пецярбурзе. Канкрэтную дату І. Сямашка не ўзгадвае, але з кантэкста яго “Запісак” вынікае, што было гэта да 1822 года, калі ён атрымаў годнасць пратаярэя [3, c. 30]. Падчас біскупскіх свячанняў ён нават змяніў прысягу, “выключыўшы з яе многае, што занадта супярэчыла майму сумленню” [3,c. 66]. Потым, 15 мая 1833 года, ён сам асабіста накіраваўся ў Сінод Праваслаўнай Царквы, каб скласці просьбу аб уласным пераходзе на праваслаўе. Толькі адсутнасць на месцы обер-пракурора і пазнейшая размова з міністрам унутраных спраў і начальнікам дэпартамента іншаземных веравызнанняў Дзмітрыем Іванавічам Блудавым устрымалі яго ад гэтага кроку [3, c. 73—74].Чарговы раз І. Сямашка хацеў асабіста далучыцца да праваслаўнай Царквы ў верасні 1836 года. У сваіх “Запісках” ён тлумачыць гэты крок нежаданнем уладаў перадаць Уніяцкую Царкву ў падпарадкаванне праваслаўнаму Сіноду. Аднак неўзабаве гэтае падпарадкаванне было здзейснена, і І. Сямашка адмовіўся ад свайго намеру [3,c. 83—84].

Што да бескарыслівасці дзейнасці І. Сямашкі, то тут справа не з’яўляецца настолькі адназначнай.“Самаадданасць і бескарыслівасць бачныя ва ўсім маім жыцці: я не ўхіляўся ад цяжкасцяў, не хадайнічаў аб сабе перад начальствам, ніколі не браў, не даваў хабару” – піша Літоўскі мітрапаліт [3, c. 75]. Як адзіную сваю просьбу аб матэрыяльнай падтрымцы І. Сямашка згадвае просьбу аб выдзяленні пажыццёвай пенсіі ў памеры 600 рублёў для яго бацькі, якую той атрымаў па прадстаўленні міністра Блудава [3, c. 64].

Праўда, сам І. Сямашка ў сваіх “Запісках” узгадвае шматлікія матэрыяльныя ўзнагароды, атрыманыя ад уладаў і непасрэдна ад імператара Мікалая І. 6 снежня 1827 года ён быў узнагароджаны дыямантавым крыжом і ў дадатак да 1500 рублёў гадавога ўтрымання атрымаў яшчэ сто рублёў на месяц [3, c. 57]. Акрамя таго, 3 мая 1829 года І. Сямашка атрымаў 1000 рублёў срэбрам “на першапачатковае абзавядзенне”, 20 мая 1829 года атрымаў жалаванне “па 1000 рублёў срэбрам”, і ў снежні таго ж года атрымаў ад цара біскупскае аблачэнне [3, c. 67]. Напрыканцы 1833 года ён атрымаў ордэн св. Ганны першай ступені, а на пачатку 1836-га – дыямантавую панагію. У 1838 годзе, напярэдадні “уз’яднання”, Сямашка быў узнагароджаны ордэнам св. Уладзіміра другой ступені [3,c. 83], а 9 красавіка 1843 года ордэнам св. Уладзіміра першай ступені [3,c. 153]. Таксама, калі пасля Полацкага сабору Сямашка хацеў выйсці ў адстаўку, але яго просьба не была падтрыманая, ён атрымаў пажыццёвую штогадовую пенсію ў памеры 6000 рублёў. Суму біскуп назначыў сам, зыходзячы з той, якую пры імператрыцы Кацярыне ІІ атрымалі адхіленыя ад пасадаў уніяцкія біскупы [3, c. 127—128]. В.Сяховіч адзначае таксама, што сан мітрапаліта, які І. Сямашка атрымаў у 1852 годзе ўжо будучы праваслаўным – нечуваная ўзнагарода для правінцыйнага архіерэя. У сваё апраўданне Віленскі мітрапаліт піша, што не імкнуўся да атрымання гэтых узнагарод і пра іх даведваўся толькі пасля атрымання [3, c. 64].

2. Унёсак у нацыянальную культуру

І прыхільнікі, і праціўнікі мітрапаліта Літоўскага згаджаюцца ў неабходнасці ацэнкі асобы І. Сямашкі паводле гэтага крытэру. Аднак іх ацэнкі – дыяметральна супрацьлеглыя.

Прыхільнікі святасці І. Сямашкі лічаць, што яго дзейнасць спрыяла захаванню беларускага народа перад абліччам польскай экспансіі і “аб’яднанню беларусаў, рускіх і ўкраінцаў у адзіны магутны народ”(А. Раманчук). Даследчыца Святлана Сілова лічыць звышзадачай І. Сямашкі “вяртанне гэтых земляў [Літвы і Беларусі] у сферу ўплыву Усходняй хрысціянскай цывілізацыі і аднаўленне рускай праваслаўнай самаідэнтыфікацыі беларускага народу”, аднак сцвярджае, што ён не імкнуўся ператварыць беларусаў у рускіх, знішчыць “беларускія дыялекты” і традыцыі [4, c. 366]. Пратаярэй А. Раманчук піша, што далучэнне да праваслаўя спыніла працэс дэнацыяналізацыі беларусаў, якія праз Унію сыходзілі ў польскае каталіцтва, вызваліла ад чужога рэлігійнага і культурнага ўплыву і дало штуршок духоўнаму і этнакультурнаму развіццю. “Высокадастойны Іосіф шмат у чым заклаў духовы падмурак сучаснай беларускай нацыі і можа з поўным правам называцца адным з яе “айцоў-заснавальнікаў”” – піша даследчык. Заслугай І. Сямашкі лічыць прат. А. Раманчук і выхаванне новага пакалення праваслаўных святароў, якія сталіся першай інтэлігенцыяй беларусаў і вызвалілі беларускі народ ад “прыгнёту паланізму, які прымушаў яго служыць чужым інтарэсам”. “Уз’яднанне” уніятаў і ўмацаванне праваслаўя распачалі працэс умацавання нацыянальнай самасвядомасці беларусаў. Сам І. Сямашка, на думку даследчыка, не ставіў такой мэты, але праз сваю дзейнасць гэтаму спрыяў.

Варта адзначыць, што пасля “ўз’яднання” І. Сямашка загадаў праводзіць тлумачэнне катэхізіса і павучанні ў цэрквах “простаю гаворкаю”, замест польскай мовы [3, c. 136]. Дзякуючы намаганням І. Сямашкі, з 1833 года польская мова была выключаная з афіцыйнага ўжывання ва Ўніяцкай Царкве. Аднак яе месца заняла не беларуская, а руская мова. Афіцыйная перапіска Літоўскай епархіі пачала весціся на рускай мове, а з 1836 г. на яе былі перакладзеныя метрычныя кнігі [3, c. 95, 99]. Русіфікатарскай лічыць дзейнасць І. Сямашкі польскі даследчык М. Радван. Ён аналізуе змест навучання ва ўніяцкіх семінарыях у 30-я гады ХІХ ст. і робіць выснову, што яны служылі мэтам русіфікацыі ўніяцкага духавенства, а не падрыхтоўкі душпастыраў. М.Радван звяртае ўвагу на тое, што з 55 лекцыйных гадзін на тыдзень (на трох курсах семінарыі) 31 гадзіна прысвячалася вывучэнню моваў (грэцкай, лацінскай, габрэйскай, нямецкай і французскай), 10 – русіфікацыйным прадметам (агульная гісторыя, гісторыя Расіі, гісторыя рускай літаратуры), 5 гадзін – матэматыцы, фізіцы, філасофіі, 3 гадзіны – на біблійныя навукі, яшчэ 3 – на спевы і літургіку, і па 2 гадзіны на дагматычную і маральную тэалогіі. Такую адукацыю М.Радван называе “прарасійскай і псеўдафіласофскай” [7, s. 153].

Праціўнік кананізацыі І. Сямашкі С. Абламейка адмоўна ацэньвае ролю мітрапаліта ў гісторыі Беларусі: самастойная беларуская мітраполія, якая была то праваслаўнай, то ўніяцкай, дзякуючы дзейнасці І. Сямашкі сваю самастойнасць страціла і была падпарадкаваная расейскай Царкве. Аўтар не згаджаецца з тым, што Руская праваслаўная Царква была “Царквой-маці” для беларусаў, якія да 1686 года падпарадкоўваліся Канстанцінопальскаму патрыярху. Таксама С. Абламейка адмоўна ацэньвае знішчэнне Віленскім мітрапалітам у 30—40-х гг. ХІХ ст. старых уніяцкіх кніг і абразоў з мэтай замены іх на праваслаўныя. В. Сяховіч таксама лічыць, што спальванне ўніяцкіх кніг (І. Сямашка ўзгадвае, што асабіста назіраў за іх спальваннем [3, c. 136]) – адназначна адмоўнае дзеянне мітрапаліта Сямашкі, якое прывяло да страты шматлікіх помнікаў беларускага кнігадрукавання. “Сямашка — галоўны антыгерой беларускай гісторыі ХІХ стагоддзя і галоўны герой Расеі таго часу”сцвярджае С.Абламейка. Нельга не пагадзіцца з польскім даследчыкам В. Колбукам, які піша, што, касуючы Унію, улады Рускай Праваслаўнай Царквы аніякім чынам не збіраліся спрыяць развіццю беларускай ці ўкраінскай нацыянальнай тоеснасці. Праваслаўе, якое ўсталёўвалася ў Беларусі пасля ліквідацыі Уніі, было праваслаўем у духу велікарускім [5, s. 299].

3. Супрацоўніцтва з уладамі

Сам І. Сямашка наракае на неразуменне яго справы асобнымі прадстаўнікамі ўладаў Расійскай імперыі. У сваіх “Запісках” ён скардзіцца на халоднасць і падазронасць да справы скасавання Уніі міністра ўнутраных спраў і начальніка дэпартамента іншаземных веравызнанняў Дзмітрыя Іванавіча Блудава і піша, што той не быў адданы справе праваслаўя, а толькі старанна выконваў волю імператара Мікалая І [3, c. 59].Дзейнасць І. Сямашкі сустракала неразуменне і з боку праваслаўных. А. Раманчук лічыць непаслядоўнасць ураду ў пытанні ліквідацыі Уніі найгалоўнейшай перашкодай у падрыхтоўцы “ўз’яднання”, і што гэты праект стаў магчымы толькі дзякуючы дзейнасці І. Сямашкі.

Іншай думкі прытрымліваюцца праціўнікі святасці І. Сямашкі. Вольга Сяховіч лічыць дзейнасць І. Сямашкі па “уз’яднанні” ўніятаў таемнай ад мітрапаліта і парафіян змоваю, спланаванай міністрам унутраных спраў Расійскай імперыі Блудавым. Дзейнасць І. Сямашкі адбывалась пад кантролем і пры садзейнічанні расійскіх ўладаў. “У 1837 годзе Уніяцкую Царкву падпарадкавалі обер-пракурору Сінода. Гэта азначала, што палітыка яе ліквідацыі зыходзіла ад вышэйшай улады імперыі, і працівіцца ёй – значыла працівіцца волі імператара” – піша вядомая даследчыца гісторыі Уніяцкай Царквы С. В. Марозава [2, c. 306].

І сам І. Сямашка, і прыхільныя яму даследчыкі дзейнасці мітрапаліта Літоўскага гавораць пра асаблівую ласку да яго з боку імператара Мікалая І. Пра імператарскую прыхільнасць не толькі да справы ліквідацыі Уніі, але і да яе ліквідатара сведчаць пералічаныя вышэй узнагароды. Сам І. Сямашка прызнаецца, што яго рэформы фінансаваліся дзяржаўнымі ўладамі. Непакорных святароў ссылалі ў расійскія манастыры паводле царскага распараджэння. Ды і сам акт Полацкага сабора атрымаў моц толькі пасля падпісання яго імператарам Мікалаем ІІ [3, c. 125].

4. Выкарыстанне гвалту

І. Сямашка ў сваіх запісках амаль не ўзгадвае рэпрэсій супраць непрыхільных справе “ўз’яднання” святароў. Ён піша, што было пэўнае нежаданне прыняцця службоўнікаў маскоўскага друку, але тлумачыць гэта нежаданнем святароў наноў вучыцца служыць набажэнствы. Такіх незадаволеных святароў І. Сямашка ўшчуваў словам альбо накіроўваў на некалькі месяцаў на навучанне ў манастыры, пасля чаго тыя ахвотна падпарадкоўваліся яго распараджэнням [3, c. 89]. Праўда, узгадвае І. Сямашка некалькі выпадкаў пісання петыцый супраць маскоўскіх службоўнікаў, але дакладна не тлумачыць, як былі пакараныя вінаватыя: піша пра “зачыншчыкаў”, якія дзейнічалі “па інтрызе”, затым дванаццаць святароў былі накіраваныя на эпітымію і апынуліся нейкім чынам у мінскага праваслаўнага біскупа Яўгенія, перайшлі ў праваслаўе, а потым у свецкі стан [3, c. 90]. Узгадваюць пратэсты супраць прыняцця маскоўскіх службоўнікаў і сучасныя гісторыкі – прыхільнікі І. Сямашкі. У якасці пакарання яны ўзгадваюць у першую чаргу “лагодныя” ўшчуванні, а ўжо потым паніжэнне да функцыі дзячка ці высылку ў кляштар. Пратаярэй А. Раманчук да пакаранняў адносіць “лагодныя ўшчуванні і меры строгасці: перавод з адной епархіі ў іншую, пазбаўленне парафіі, дэградацыя да пасады панамара, часовае змяшчэнне ў кляштар, высылка ў вялікарускія губерні”. Прыхільнікі І. Сямашкі сцвярджаюць пра нешматлікасць пакараных: з 111 удзельнікаў Царкаўлянскага пратэсту пакараныя былі 25 святароў: 12 пераведзеныя ў Літоўскую епархію, 8 скіраваныя ва ўніяцкія кляштары на пакаянне за непаслухмянасць і “толькі” 5 высланыя ў велікарускія губерні. Праўда, часамі сустракаюцца кур’ёзныя супярэчнасці: А. Раманчук сцвярджае, што частка святароў проста не паспела выказаць пісьмовую згоду на пераход у праваслаўе і пазней давала яе “без ваганняў”. Аднак далей гаворка ідзе пра пакаранні нязгодных і ўпартых, якія пры такой аднадушнасці ўзяліся невядома адкуль.

Апісваючы свой лагодны характар І. Сямашка піша, што ва ўзначаленай ім Літоўскай епархіі было меньш “пацярпелых”, чым у Беларускай, і ён, дзякуючы сваёй дасціпнасці і аўтарытэту, быў вымушаны радзей прыбягаць да “больш суворых” мераў [3, c. 91].Узгадвае ён таксама непадпарадкаванне часткі святароў Беларускай епархіі распараджэнням біскупа Лужынскага (хучэй за ўсё, знакаміты Царкаўлянскі пратэст 111 святароў супраць скасавання Уніі), аднак іх пакаранне прыпісвае “Найвышэйшаму загаду” [3, c. 115]. Самым строгім пакараннем, якое ўзгадвае сам І. Сямашка, з’яўляецца высылка ў расійскія губерні і ў спецыяльна створаны для пакарання нязгодных кляштар у Курску, і адзначае, што такія пакараныя хутка навярталіся на праваслаўе (аднак не ўзгадвае пра іх далейшы лёс). Сам ліквідатар Уніі піша, што рэпрэсіі праводзіліся і ў 1841 годзе і датычылі найбольш упартых прыхільнікаў Уніі, якіх ссылалі ў курскі кляштар ці каралі на месцы, і з якіх толькі “лепшыя прынялі Праваслаўе” [3, c. 139].

У ацэнцы метадаў дзейнасці І. Сямашкі катэгарычна не згодныя праціўнікі яго святасці. Вольга Сяховіч піша, што І. Сямашка, а таксама яго паплечнікі В. Лужынскі і А. Зубко выкарыстоўвалі ў сваёй дзейнасці метады “пугі і перніка”.Сярод рэпрэсіўных мер, якія выкарыстоўваліся супраць тых, хто адмаўляўся карыстацца праваслаўнымі службоўнікамі і ставіць подпісы пад дакументамі аб згодзе на пераход у праваслаўе – пазбаўленне кіраўнічых пасад ці ўвогуле парафій, перавод у дзякаў ці панамароў, пазбаўленне казённага ўтрымання іх дзяцей, якія навучаліся ў духоўных навучальных установах. Найбольш упартых накіроўвалі ў манастыры пад нагляд “надзейных” настаяцеляў, якія дабіваліся акрэсленай мэты пры дапамозе памяншэння грашовага ўтрымання непакорлівых, прымусу да цяжкіх прац альбо “галоднага стала” – харчавання толькі хлебам і вадой. Як прыклад даследчыца прыводзіць святара Тамаша Хруцкага, бацьку знакамітага беларускага мастака. Айцец Тамаш быў вызвалены ад пакуты ў манастыры толькі пасля звароту яго сына да мітрапаліта Язафата Булгака. С. В. Марозава таксама ўзгадвае каля трыццаці святароў, рэпрэсаваных па Царкаўлянскай справе [2, c. 312, 314].

Што да колькасці рэпрэсаваных, то польскі даследчык М. Радван налічвае іх на працягу 30-гадоў ХІХ стагоддзя (г. зн. падчас дзейнасці І. Сямашкі) 92 асобы. Польскі даследчык узгадвае ліст кардынала Антанэлі 1854 г., які пытаецца ўлады Расійскай імперыі пра лёс 84 уніяцкіх святароў, якія ўтрымліваліся ў праваслаўных кляштарах. Дэпартамент іншаземных веравызнанняў тлумачыць, што далей у кляштары ва Уладзімірскай губерні застаецца толькі адзін святар, пра 24 нічога невядома, 22 памерлі, адзін уцёк, яшчэ 31 пакінуў святарства і працаваў на свецкіх працах [7, s. 171].

В. Сяховіч характарызуе дзейнасць мітрапаліта І. Сямашкі як “грубае патаптанне свабоды сумлення, … а метады гэтай дзейнасці ў дачыненні да канкрэтных людзей можна характэрызаваць як катаванні”.

Падводзячы вынік, хацелася б звярнуць увагу на наступныя моманты:

У канфесійна складаным беларускім грамадстве багасловам варта выпрацаваць надканфесійныя крытэры святасці, якія раскрывалі б каштоўнасць асобы будучага святога для ўсіх хрысціян, а па магчымасці і для няверуючых.

Такія крытэры павінны паказваць высокія маральныя якасці будучага святога, а таксама яго ўнёсак у беларускую культуру.

У кананізацыйным працэсе мітрапаліта Літоўскага Іосіфа Сямашкі Беларуская Праваслаўная Царква Маскоўскага Патрыярхату павінна больш сумленна глянуць на жыццё і служэнне гэтага дзеяча, зважаючы не толькі на яго заслугі перад Рускай Праваслаўнай Царквой, шчырасць яго намераў, але і на спрэчную бескарыслівасць яго дзейнасці, супрацоўніцтва з царскімі ўладамі з мэтай правядзення іх палітыкі, скрушлівыя наступствы яго дзейнасці для беларускай культуры і выкарыстанне нехрысціянскіх сродкаў у дасягненні пастаўленай мэты.

Нягледзячы на распрацаванасць у асобных канфесіях крытэраў далучэння да ліку святых, у выпадку кананізацыі мітрапаліта І. Сямашкі Руская Праваслаўная Царква не прытрымліваецца некаторых уласных крытэраў кананізацыі, такіх як народнае шанаванне будучага святога і выкананне ім евангельскіх запаветаў.

Было б пажадана, каб у кананізацыйных працэсах Цэрквы (у прыватнасці РПЦ) прыслухоўваліся да голасу грамадства і прадстаўнікоў іншых канфесій, а таксама прыцягвалі да ўдзелу ў іх канфесійна незалежных гісторыкаў.


1. Катехизис Католической Церкви. Roma: EditriceMimepDocete, 1996.

2. Марозава С. Беларусь, восень 1838 – вясна 1839 г.: апошні акт уніяцкай трагедыі (некаторыя малавядомыя старонкі) // Хрысціянства ў гістарычным лёсе беларускага народа / Рэд. С. В. Марозава, Э. С. Ярмусік, С. У. Сілава. Частка 1. Гродна: ГрДУ імя Я.Купалы, 2009.

3. Семашко И. Записки Иосифа, митрополита Литовского. Т. І. Санкт-Петербург, 1883.

4. Силова С. Российская историография о положении Православной Церкви в Беларуси в XIX в. // Хрысціянства ў гістарычным лёсе беларускага народа...

5. KołbukW. PrehistoriaPołockiegosoboruijegokonsekwencje // Хрысціянства ў гістарычным лёсе беларускага народа…

6. Misztal H. Kanonizacja // Encyklopedia Katolicka. T. 8. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 2000.

7. Radwan,M. Carat wobec Kościoła greckokatolickiego w zaborze rosyjskim 1796—1839. RomaLublin: Polski Instytut Kultury Chrześcijańskiej, 2004.