У гэтым годзе фільм Сяргея Лазніцы «У тумане» сабраў прызы на Канскім, Адэскім, Ерэванскім і Менскім міжнародных кінафестывалях. У 2010 годзе ў тых жа Канах яго жудаснаваты і адкрыты дэбют «Шчасце маё» быў паказаны ў конкурснай праграме. Яшчэ нядаўна персона нон грата ў беларускім кіно Сяргей Лазніца распавёў пра тое, што яго хвалюе, палохае і радуе ў чалавечай цывілізацыі.

— У Вашым апошнім гульнявым фільме «У тумане» дзеянне адбываецца ў адзін з самых страшных перыядаў найноўшай гісторыі – Другую сусветную вайну. Феномен вайны цікавы вам сам па сабе ці толькі ў якасці драматургічнай дэкарацыі?

— Мне цікавая толькі тая вайна, якая вядзецца паміж людзьмі, якія жывуць на адной тэрыторыі. Немцы ствараюць атмасферу таго, што адбываецца, з’яўляюцца вонкавай сілай. Для мяне важна паказаць, як людзі паўстаюць перад маральным выбарам і пытаюцца ў сябе, што яны зробяць у пэўнай сітуацыі. Калі ёсць магчымасць забіць кагосьці або выкрасці штосьці, зробяць яны гэта ці не? Гэта залежыць ад характару чалавека. Што вы зробіце ў такіх абставінах?

Яшчэ адно пытанне вельмі мяне цікавіць: кожны чалавек ведае, што сітуацыя ў краіне пагаршаецца пасля вайны: у В’етнаме, у Іраку, у свеце пасля Першай і Другой сусветных войнаў становішча моцна пагоршылася. Кожны гэта ведае і разумее, палітыкі таксама гэта ўсведамляюць, але яны ўсё адно развязваюць вайны, бо лічаць, што гэты шлях эфектыўнейшы за любое мірнае пагадненне. Чаму яны прымаюць такія дурныя рашэнні? Я лічу таму, што вайна гэта механізм, на дзеянне якога палітыкі не аказваюць ніякага ўплыву. Вайна падобная да цягніку, які імчыцца не спыняючыся, і адзінае, што пад сілу палітыку гэта ускочыць у яго. Ці саскочыць. Палітыкам здаецца, што яны кіруюць цягніком, але насамрэч ён іх толькі чапляе за сабой. Менавіта гэта зманлівае адчуванне кіравання цягніком мяне і цікавіць.

— Рэальнасць вашых фільмаў жорсткая і абыякавая да чалавека. Вы змяшчаеце сваіх герояў у абставіны, у якіх нібыта цывілізаваныя людзі ігнаруюць усе агульнапрынятыя чалавечыя каштоўнасці і паддаюцца грубым, жывёльным інстынктам. Вы не верыце ў тое, што цывілізацыя ў стане акультурыць чалавека?

— «Эдып», «Антыгона», «Макбет» дзеянне ўсіх гэтых трагедый адбываецца ў смутныя, змрочныя часы, таму што менавіта такі праблемны час нас турбуе і хвалюе. Мне вельмі цікавыя гісторыі пра казлоў адпушчэння, без якіх грамадства існаваць не ў стане. Кожнае грамадства стварае сваю ўласную ахвяру і карае смерцю яе, здзяйсняючы пасля гэтага рытуал танец вакол трупа. Гэта яднае людзей. Гэта аснова існавання грамадства. Я не ведаю, чаму людзі такія, але яны такія, і гэта шакіруе, калі сур’ёзна пра гэта задумацца. Чаму гэтая тэма так мяне цікавіць, я таксама не ведаю. У мяне з дзяцінства было дзіўнае пачуццё, што я не туды трапіў. Мяне да гэтага часу непакоіць дзіцячае пытанне «чаму людзі маняць, і ты ўсю гэтую хлусню бачыш, а змяніць нічога не можаш?»

А рэальнасць маіх фільмаў гэта ўмоўнасць. Мае фільмы належаць не жыццю, а толькі ягонай мадэлі мастацтву. Людзям вельмі даўно прыйшла ў галаву ідэя ствараць мадэлі. «Каб нешта зразумець у жыцці, неабходна прыдумаць нешта, што ім не з’яўляецца, што мы можам разгледзець, выйшаўшы па-за рамкі жыцця» (Арыстоцель). І пасля мы можам ствараць нешта, што потым стане жыццём. Гэта вельмі простая і цікавая думка. Усё, што напісана ў законах фізікі, хіміі, не належыць жыццю, адсутнічае. Рэчы, якія мы вучым у школе, не існуюць. Адзінкі няма, тэарэмы Піфагора няма.

Гэта ўсё абстракцыя. Мабільны тэлефон існуе, а ягонай мадэлі няма, але без яе існаванне тэлефона было б немагчыма. Я б раіў вывучыць матэматыку кожнаму. І яшчэ музыку, бо дзве гэтыя вобласці веды дапаўняюць адна адну. А пасля гэтага можна ўжо займацца чым заўгодна.

— Вашы два гульнявых фільмы знятыя ў зусім розных стылях: «Шчасце маё» – вельмі цвёрдая і бескампрамісная карціна, «У тумане» больш стрыманая…

— Так, але я нічога не прыдумляю, усё знятае мною адбывалася ў рэальным жыцці. У маёй наступнай, трэцяй па ліку, карціне я завяршаю паказ небяспечных адносін паміж людзьмі. Фільм «Шчасце маё» быў пра трагедыю веры. Фільм «У тумане» пра трагедыю героя, якому трэба прыняць рашэнне ў вельмі складаных абставінах. Ад фільма да фільма я толькі змяняю пункт назірання. Свет застаецца тым самым.

— Расійскі дакументаліст Марына Разбежкіна сказала, што калі б Андрэй Таркоўскі жыў цяпер і здымаў фільмы так жа, як рабіў гэта ў свой час, яго карціны глядзеліся б старамодна. Вы згодныя з гэтай думкай?

— Увогуле, так. Вельмі важна патрапіць у свой час. Калі вам удалося гэты час зафіксаваць, тады вашая карціна не састарэе. Але трэба памятаць пра тое, што менавіта пастаянна зменная тэхналогія дыктуе нам правілы, хоць нам здаецца, што ўсё наадварот. Змяняецца тэхніка здымак, змяняецца свядомасць. Напрыклад, кіно вельмі моцна змянілася пад уплывам тэлебачання: зніклі агульныя планы, фільмы сталі гутарковымі, з’явіліся так званыя «гаваркія галовы».

— Сцэнар фільма «У тумане» быў гатовы ўжо 10 гадоў таму. Чаму вы знялі гэты фільм толькі цяпер?

— Нават не 10, а 11, у 2001 годзе. Мы спрабавалі запусціць карціну ў 2003 годзе разам з Мішам Калатазішвілі (рэжысёр фільма «Дзікае поле» заўв. рэд.), ён быў прадусарам. Але ў нас не атрымалася. Потым я спрабаваў зняць гэтую карціну з нямецкім прадусарам, але тады мне ўсё вакол казалі, што гэтая тэма ўжо нікому не цікавая, пра яе ўжо ўсё знята. І толькі пасля таго, як мой першы гульнявы фільм «Шчасце маё» патрапіў у Каны, я атрымаў магчымасць здымаць усё, што я хачу. Вядома, з абмежаваным бюджэтам. «У тумане» быў зняты за 2 мільёны 100 тысяч еўра. Максімальная сума, якую можна сабраць на, умоўна кажучы, артхаусный еўрапейскі фільм гэта 2,5 мільёны еўра.

— «У тумане» складаецца толькі з 72 планаў, і большасць сцэн знятая адным планам. Смерць вы ніколі не паказваеце, пакідаючы яе за кадрам. Часам толькі па гуку можна вызначыць яе прысутнасць у фільме. Наколькі для вас важны гук пры стварэнні карціны?

— Для мяне гук адзін з галоўных складнікаў фільма. Гук аказвае вельмі моцнае ўздзеянне на гледача, хоць людзі часта забываюцца на гэта. Я ўжо доўгі час працую з літоўскім гукарэжысёрам Уладзімірам Галаўніцкім. З ім мы запісалі велізарную колькасць натуральных гукаў падчас здымак фільма. Пасля гэтага мы тры месяцы працавалі над гукам у студыі. Гэтая праца была падобная да балетнага танцу. Я таксама працаваў з лепшым, па-мойму, аператарам у свеце, Алегам Муту (Румынія, фільм «4 месяцы, 3 тыдні і 2 дні» заўв. рэд.). Ён дакладна ведае, як нагнятаць драму з дапамогай камеры. Мы хацелі зрабіць карціну ў эпічным стылі. І ён быў тым чалавекам, які лепш за ўсіх ведаў, як зняць кожную сцэну, каб дамагчыся патрэбнага выніку.

— У вашым фільме віна і нявіннасць пастаянна змяняюцца месцамі. Усё адбываецца ў тумане, і складана разабрацца, хто мае рацыю і хто вінаваты, хто здраднік, а хто не. Туман, які засцілае экран у апошняй сцэне фільма, становіцца метафарай таго, што на самой справе выхаду з сітуацыі, якая склалася няма.

— Выхад заўсёды ёсць. Вы можаце забіць сябе. Туман ёсць туман, для мяне ён не мае нейкага пэўнага значэння. Кожны глядач вырашае для сябе, з’яўляецца туман метафарай або знакам ці не. Кожны герой у фільме спрабуе знайсці выхад з склаўшайся сітуацыі. Адзін з іх клапоціцца толькі пра тое, каб абараніць сябе. Іншы герой схільны разважаць і быць верным сваім ідэям. Ён увесь час задаецца пытаннем, ці правільна асуджаць супрацоўніцтва з нямецкімі ўладамі ў тых складаных абставінах, у якіх апынуліся ягоныя аднавяскоўцы. А страціўшы павагу суседзяў і сям’і, герой не бачыць болей сэнсу ў тым, каб жыць. Герой аказваецца ў вельмі складаных абставінах, якія прымушаюць яго зрабіць выбар. І ён мусіць вырашыць, захаваць яму або страціць сваю годнасць.

— Па кнігах Васіля Быкава пастаўлена шмат фільмаў. Але сярод іх больш за ўсё вылучаецца «Узыходжанне» Ларысы Шапіцька. Што вы думаеце пра гэтую экранізацыю?

— Для мяне пафас гэтай карціны не зусім прымальны. Таму што пафас падмяняе саму тэму, выцясняе яе. А ўвогуле карціна цудоўная. Хоць, калі яна была прадстаўлена на Берлінскім фэсце ў 1977 годзе, член журы рэжысёр Райнер Вэрнер Фасбіндэр быў катэгарычна супраць гэтай карціны, што для мяне дзіўна.

— Што вы яшчэ не церпіце ў кіно акрамя пафасу?

— Брутальнасць, хамства усё тое, што выяўляе непавагу да людзей.

— Якія фільмы сучасных расійскіх рэжысёраў вам падабаюцца?

— З карцін апошніх двух гадоў: «Жыць» Васіля Сігарова, «Канвой» Аляксея Мізгірова, «Алена» Андрэя Звягінцава, «Шапіто-шоў» Сяргея Лобана. На жаль, фільмаў не так шмат, 3-4 штогод. Гэта пры тым, што ў год у Расеі выпускаюць каля ста фільмаў. Ёсць над чым падумаць.

— У вытворчасці вашага фільма прымалі ўдзел многія краіны. Але пасля таго, як ваш фільм атрымаў у Канах прыз ФІПРЭССІ, у беларускай прэсе з’явілася вялікая колькасць загалоўкаў накшталт «Беларускі трыюмф ў Канах» і «Знакаміты беларускі рэжысёр Сяргей Лазніца вяртаецца». Як вы ставіцеся да такога прысваення вашай працы беларускім бокам?

— Ніяк не стаўлюся. Гэта пытанне не да мяне. Нехта нешта піша, не магу ж я на гэта ўсё рэагаваць. А вы не чытайце і гартайце.

— Якія тэмы вас цікавяць зараз, над чым вы працуеце?

— Тыя ж тэмы, што цікавілі мяне і ўчора. Нічога не мяняецца. Мой новы гульнявы фільм будзе пра трагедыю, якая адбылася на паўночным захадзе Кіева ў месцы пад назвай Бабін Яр на пачатку Другой сусветнай вайны. Пасля таго, як савецкія войскі пакінулі Кіеў, туды прыйшлі нацысты і за два тыдні ў кастрычніку 1941 года расстралялі больш за 50000 габрэяў. Трагедыя ў Баб’ім Яры стала першым масавым забойствам падчас Другой сусветнай вайны. Я яшчэ не ведаю, у якім стылі будзе зняты гэты фільм. Але ён дакладна не будзе камедыяй.

Цяпер я толькі пачынаю працаваць над сцэнарам, збіраю матэрыял. Я бяруся за гэты фільм таму, што мне цікавая тэма сучаснай цывілізацыі і Халакоста. Для мяне Халакост частка сучаснай цывілізацыі. Мы сутыкаемся з своеасаблівымі ягонымі праявамі кожны дзень, гэтак жа, як калісьці з ім сутыкнуліся людзі падчас Другой сусветнай вайны. Яны тады гэтага адразу не заўважылі, не заўважаем гэтага і мы цяпер. Прывяду просты прыклад: кожны, хто ляціць на самалёце, праходзіць дагляд. Для мяне гэтая працэдура элемент лагера. Таму што для таго, каб вас дагледзець, трэба меркаваць, што ў вас ёсць злы намер. У гэты момант вы ўсе аднолькавыя з пункту гледжання злога намеру. Вось гэта мне цікава тое, што дэгуманізуе нас, урываецца ў наша жыццё. У момант войнаў гэта праяўляецца вельмі яскрава, таму я выбіраю вайну ў якасці дэкарацый у сваіх фільмах.