Падчас размовы з прымай Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі Таццянай Мархель мы не толькі ад душы пасмяяліся, але і паплакалі…

Тома-Таццяна

— Таццяна Рыгораўна, ведаю, што вы зараз актыўна рыхтуецеся да юбілейнай вечарыны з нагоды 75-годдзя, якая адбудзецца 19 студзеня…

— Ой, у мяне такі лёгкі псіхоз наконт гэтага: хвалююся… Думаю, якія ўрыўкі са спектакляў узяць, якія песні выканаць…

— Шчыра кажучы, думала, што будзе такі вечар-споведзь…

— Паглядзім, што атрымаецца. Хацелася б, канешне, прыгадаць нейкія яркія эпізоды з жыцця…

Памятаю, як нашу хату спалілі. Калі немцы прыходзілі ў вёску, усе беглі хавацца ў балота — яно побач было. У нас адну хату спалілі, і мы жылі ў такой харошай зямлянцы, там нават печ была. І вось мама аднойчы паставіла варыць на абед нейкі булён з гарохам. А тут немцы! Мы пабеглі, а калі назад вярнуліся, зямлянкі ўжо не было. Узарвалі. Толькі печ засталася. Мама дастала адтуль гэты булён, які ўжо ператварыўся ў кашу. І мы елі, седзячы на развалінах…

Потым пабудавалі яшчэ адну зямлянку, але яна была горшая за папярэднюю: туды вада лілася пастаянна і жабы вакол скакалі…

А вось іншы раз думаю: як выжыла? Нарадзілася ў студзені, у самы мароз, памперсаў не было…

Яшчэ памятаю, як бацьку ў комін клікалі. Спачатку лічылася, што ён знік без вестак. І маме з-за гэтага не давалі дапамогу на дзяцей. Яна знайшла чалавека, якога прызывалі разам з ім у войска, і ён даў сведчанні, што пад Кёнігсбергам бацьку на яго вачах разарвала мінай… Але мама заўсёды казала: “Адчуваю, што ён жывы, проста баіцца вярнуцца, каб у Сібір не саслалі. Альбо, можа, у палон трапіў”. Яна чакала яго да апошняга. Калі маці пабудавала хату і паклалі печ, мама першы раз яе запаліла і сказала: “Ну, дзеці, цяпер давайце ў комін клічце бацьку!” І мы стаялі і клікалі: “Татачка, вяртайся дадому, у нас хата новая, мы цябе чакаем!” Я была самая маленькая і яшчэ паспела паскардзіцца яму на сястру, якая мяне пакрыўдзіла… (Усміхаецца.)

Але мы яго так і не дазваліся…

— Вы заўсёды цікава распавядаеце пра тыя часы. Чаму дагэтуль не сабралі свае ўспаміны ў кнігу? Жывая ж гісторыя!

— Не ведаю. Жывёш з гэтым паціху і ведаеш, што яно тваё…

Яшчэ помню, як свіней аб’язджала. У нас іх было 13! Маці парсючкоў гадавала, а потым прадавала, і ў нас былі грошы… Я з 6 да 16 гадоў іх пасвіла і, калі малая была, на іх ездзіла! Дагэтуль, калі прыязджаю ў вёску, некаторыя жанчыны кажуць: “Тома, ці помніш, як на свіннях каталася?”

— А чаму Тома?

— Мяне звалі Томай з самага дзяцінства. Але, як расказала мама, бацька ў сельсавеце запісаў мяне Таццянай. А ў нас на вёсцы нейкая Таццянка была, якую не вельмі любілі, і мама спалохалася: маўляў, будуць дражніць! І яны з татам дамовіліся зваць мяне Томай. Я была Тамарай аж да заканчэння школы! Атэстат сталасці мне выпісалі на Таццяну, і так я ў 16 гадоў атрымала новае імя. Цяпер ужо прывыкла, а спачатку, канешне, было цяжкавата…

Шыкоўны ўзрост!

— Шчыра кажучы, гляджу на вас і думаю: як добра выглядаеце! Нават і не падумаеш, што вам за 70…

— Хочаце запытацца, што раблю, каб захаваць маладосць? Калі дрэнны настрой — плачу.

— Ага, слёзы як першы сродак для прыгажосці, і вочы ад іх блішчаць!

— (Рагоча.) Што тычыцца касметыкі, то карыстаюся крэмамі для сухой скуры. А ўчора ўзяла ды аліўкавым алеем твар працёрла — і так хораша! А яшчэ касцявы мозг таксама добра на скуру ўплывае. Карацей, толькі натуральныя сродкі!

— А падцяжкі?

— Божа мілый, не! Цяпер, дарэчы, вялікі дэфіцыт акторак ва ўзросце, якія натуральна выглядалі б. А ёсць жа многа фільмаў, дзе запатрабаваны вясковыя жанчыны. Таму ніякіх падцяжак, псаваць сваё амплуа не буду!

— А вам ніколі не хацелася вырвацца з амплуа сялянкі?

— Я многа іграю і другіх роляў. А што тычыцца вясковых жанчын, то гэта вельмі цёплая для мяне тэма. Колькі цікавых персанажаў сялянак ёсць! Вазьміце лёс звычайнай вясковай жанчыны ва ўзросце: там і прыколы, і філасофія, і каханне! Вось вы думаеце, мне 75 і я дзьмухаўцом стала? Абсалютна! Змагаюся з сабой, калі бачу маладых хлопцаў! Глядзіш на іх і думаеш: “Таня, хопіць, грэх, наперажывалася з-за кахання ўжо, спыніся!” (Рагоча.)

— Во, а кажуць, быццам у 75 ужо нічога не патрэбна!

— Глупства! Гэта такі шыкоўны ўзрост — вы нават не ўяўляеце! Пачынаеш усё разумець… Раней жа што было? Любоў, дзеці, праца. Муж, Яўген Шыпіла, стаў народным артыстам раней, чым я заслужанай, хаця ў яго не было ніякай адукацыі спецыяльнай — проста вельмі таленавіты чалавек! Класны хлопец быў! І якое ж для мяне было гора, калі ён паглядзеў на іншую жанчыну і сышоў да яе! Для мяне гэта была такая трагедыя, быццам бы свет перавярнуўся!..

Прыдуманае каханне

— У сваіх інтэрв’ю вы распавядалі пра здраду мужа, але нідзе не казалі: ці даравалі яму?

— Як бы гэта сказаць…

Ведаеце, у спектаклі “Тры Жызэлі” ёсць сітуацыя, калі ў мужа гераіні з’яўляецца палюбоўніца. І ў гераіні пытаюцца: “Ты даравала?”. Жызэль адказвае: “Канешне”. “А на магілу ходзіш? “Так, быллём жа парасце…”

Напэўна, і я даравала. І нават сябе абвінавачваю, што была “жестокосердной”, вельмі доўга ўва мне гэтая крыўда сядзела… Але, выбачайце, калі застаешся адна з дзецьмі, і ўсё валіцца табе на галаву…

Ён казаў: “Таня, ну пацярпі, закахаўся”. Якое цярпі! Альбо любіць, альбо не любіць!

— А на магілу ходзіце?

— Не паехала нават пахаваць!

— І ніколі не былі?

— Трэба з’ездзіць…

— У аднаго вядомага рэжысёра ёсць кіно пра тое, як дзве жанчыны, якія ў свой час кахалі аднаго і таго ж мужчыну, пасля яго смерці раптам сыходзяцца і пачынаюць моцна сябраваць, падтрымліваючы адна адну… Вы так змаглі б?

— Можа, яны нейкія святыя? Я так не здолела б! Мне лепш пабіць нягодніцу!..

Ведаеце, калі мінулі гады і эмоцыі суцішыліся, прыйшоў нейкі душэўны спакой. І такое адчуванне, што толькі цяпер я стала свабодная. Дзеці падраслі, ужо нават замуж павыходзілі, і я стала сама сабой. Мяне не раздзіраюць жарсці наконт таго, што нехта перастаў мяне любіць, турбот стала менш. І цяпер вельмі хораша! Не ведаю, як мужыкам, але жанчынам ніколі не трэба баяцца ўзросту. Гэта так хораша! Калі я раней за штодзённымі клопатамі бачыла, як сонца ўзыходзіць над ракой?.. А зараз, калі глядзіш на гэтую прыгажосць, — аж слёзы ад радасці цякуць!..

— А не цісне сэрца ад таго, што адна, як таполя сярод поля?

— Канешне, я звяртаю ўвагу на мужчын, і маладых таксама (смяецца). Магу нават і нафантазіраваць нешта, прыдумаць сабе каханне…

— Ведаю, што ў вас было такое каханне да Васіля Быкава. “Я нават да дома Быкава прыходзіла, каб лішні раз на яго паглядзець”, — казалі вы. Ён адказваў вам узаемнасцю?

— Гэта быў сапраўдны цуд! Неяк рэжысёр Міхаіл Пташук, які ставіў “Знак бяды”, запрасіў мяне са старэйшай дачкой на творчы вечар Быкава. А я згубіла білет! І Васіль Уладзіміравіч, які быў тады дэпутатам Вярхоўнага Савета, набыў мне новы. Дагэтуль памятаю, як ён бег з першага на другі паверх праз прыступку і крычаў: “За мной!” Было падобна, што мы разам у атаку беглі… Я так праніклася, што пачала чытаць усе яго творы. Хацела па тэкстах з ім бліжэй пазнаёміцца. А ў дзень ягонага нараджэння сядзела пад ягоным домам, спадзеючыся хоць здалёк пабачыць. І ўбачыла ўсё-ткі!

Мне было дастаткова такога кахання на адлегласці…

Памятаю, яшчэ калі хадзіла ў школу, мне ў нашай вёсцы вельмі падабаўся гарманіст Анатоль. Калі ён іграў на танцах, я, каб ніхто не бачыў, залазіла на куст бэзу і глядзела на яго… На танцы не хадзіла, бо думала: прыйду і ўсе адразу па вачах пазнаюць, што ён мне падабаецца! Назірала, калі ён з гармонікам дзеўку адну дахаты праводзіў. Мне для шчасця гэтага было дастаткова.

Мне і дагэтуль падабаецца такое каханне. Нераздзеленае, на адлегласці, вядомае толькі мне. У ім многа шчасця, фантазіі, радасці. А калі прыбліжаешся да чалавека, то…

Хаця… З Шыпілам і прыбліжэнне было шчаслівым.

Дзе знайсці рай?

— Ён, калі не памыляюся, быў вашым другім мужам. А што з першым не сышлося?

— Першы муж быў сапраўдным прыгажуном! Разам з ім немагчыма было ехаць у грамадскім транспарце — усе на яго звярталі ўвагу! Сышла, калі ён знайшоў сабе іншую пару.

— А я думала, гэта вы яго кінулі, закахаўшыся ў Шыпілу…

— Не! Была б яму патрэбная — не сышла б. Але я не магу цярпець здраду! І вось гэты страх, што мяне зноў могуць прамяняць на іншую…

— …не дазволіў вам трэці раз выйсці замуж? Ці проста не сустракаліся надзейныя мужчыны? Мне падаецца, у вас павінна быць столькі прыхільнікаў…

— Пра што вы гаворыце! Ніводнага не знаходзілася! А калі і падабаўся мне нехта, то не хацела глыбокіх адносін. Баюся! Дагэтуль баюся…

— Некаторыя вядомыя артысткі ў салідным узросце заводзяць раманы з маладымі хлопцамі. Як вы да гэтага ставіцеся?

— Ну і малайцы, правільна робяць! Гэта цікава, гэта жыццё…

Бывала, што і мне адрывала галаву. Але я знаходзіла сілы, каб ставіць яе на месца. Не дазволю, каб мяне яшчэ раз ад некага так збіла з ног…

— Вы неяк казалі, што вас у Аўстралію звалі замуж…

— Было. Яшчэ ў Бельгію зваў адзін беларус. Але я адмовіла. Ну што я на чужыне рабіць буду? Я тут нарадзілася, жыла і паміраць буду. Дый кахання з майго боку не было…

— Але ж, напэўна, вам абяцалі стварыць рай?

— А раю ня будзе! Няма яго! (Смяецца.)

— Вы, відаць, з тых жанчын, пра якіх кажуць — моцная.

— Ой, ну якая моцная? Проста няма куды было дзявацца. І працаваць трэба было, і дачок на ногі падымаць…

Якая моц, што вы!.. Трэба было выжыць, вось і ўсё. Я варыла варэнні з усяго, што можна было знайсці! Усё перакручвалася і перапрацоўвалася, каб было што з’есці. Сёння дзеўкі выраслі, грошы ёсць, але я дагэтуль усё вырошчваю на гародзе. Пасля ўсё сушыцца, варыцца, квасіцца, кансервуецца і ў падвал ставіцца. Застаўся страх, што дзяцей трэба карміць, а будзе няма чым…

Слёзы народнай

— Вы кажаце, што грошы ёсць, а вашы калегі скардзяцца на сціплыя заробкі ў тэатрах.

— Складана тым, хто працуе толькі на тэатр. Але сёння ёсць мажлівасць падпрацаваць у кіно, і многія нашы акторы гэтым карыстаюцца.

— Вы з лёгкасцю пагаджаецеся на ролі ў серыялах?

— А што, чакаць, калі будуць Шэкспіра і Дастаеўскага здымаць? Здымкі — гэта грошы. І, між іншым, шмат рэжысёраў, нават серыяльных, вельмі добра працуюць з артыстамі.

— Вам падабаецца, што цяпер робяць з РТБД мастацкі кіраўнік Аляксандр Гарцуеў і дырэктар Ігар Сігаў?

— Хлопцы стараюцца. Праўда, я не вельмі ў гэтым задзейнічана…

Многія спектаклі спісалі. Я, напрыклад, вельмі шкадую, што “Каласы пад сярпом тваім” не іграем — гэты спектакль заўсёды добра глядзелі, і ён быў яшчэ не адыграны. Але, ведаеце, я проста гляджу на гэта мудра: бывае перыяд, калі моладзі трэба даць дарогу, і збоку ўважліва паглядзець і зразумець, што яны будуюць… Часта бывае, што людзі крычаць “Гэта дрэнна!” толькі таму, што самі ў гэтым не задзейнічаны…

— А было нейкае хваляванне, калі змяніўся мастацкі кіраўнік?

— Такія перамены заўсёды прыносяць хваляванні. І мяне яны не абмінулі.

— Няўжо думалі, што папросяць з тэатра?!

— Калі гэта здарыцца, то нават і не буду ведаць, як жыць…

Ведаеце, толькі цяпер для мяне нешта праясняецца ў прафесіі… Здаецца, пачынаю разумець, як і што трэба рабіць… Складаная прафесія, адным словам.

— І не карупцыйная.

— Так, акцёрам хабар няма за што насіць. І нічога ж не скрадзеш! Рэпліку ж не возьмеш з сабой дадому!

— А рэквізіт?

— Не, гэта не акцёры. Акцёры — святыя людзі! Ім галоўнае — каб пляскалі ў далоні! (Рагоча.)

Дарэчы, яшчэ акцёрская прафесія наталяе. Вось гэтае выдуманае, віртуальнае чужое жыццё, якое ўвасабляеш на сцэне, замяняе нават самыя моцныя пачуцці! Ты нібы над жыццём, над зямлёй, калі стаіш на тэатральным памосце. І нават калі праблемы нейкія — ты любой роллю выкажаш свой боль. І лягчэй становіцца. Калі сыграў добра, усе праблемы як рукой здымае!

— А як вы разумееце, што сыгралі добра? Калі зала шалёна пляскае ў далоні альбо калі кветкі кошыкамі нясуць?

— У “Трох Жызэлях” ёсць момант, калі я кажу: “Лямпачка мая згарэла…”

(Змахвае слёзы і хвіліну маўчыць…) На сцэне я не плачу… Прабачце…

“Лямпачка мая згарэла, трэба новую ўкруціць…” І цішыня ў зале — аж звініць!

— Я сама двойчы была на “Жызэлях” і кожны раз дзівілася, што амаль усе ў зале рыдаюць. Прычым шморгаюць насамі не толькі жанчыны ва ўзросце, але і зусім маладыя дзяўчаты і нават хлопцы! Можаце патлумачыць, з-за чаго гэтыя слёзы? Тым больш што ў тэатры ёсць і больш моцныя спектаклі…

— Там лёс гераіні такі… Думаю, кожная жанчына ў гэтым спектаклі знаходзіць нешта блізкае…

Я перад тым, як ісці на фінальную сцэну, дзе ўся зала шчыра плача, сабе за кулісамі ціха кажу: “Як добра! Ідзе летні дождж. Цеплыня такая… І вясёлка. І такая цішыня, такі спакой, так хораша…” І вось так спакойна і хораша, на маю думку, на душы маёй гераіні. Я выходжу на сцэну з адчуваннем шчасця і святлом у душы, з дараваннем і прыняццем таго, што адбылося. Абсалютна без усякага драматызму! І менавіта гэта перакульвае. Усе плачуць, устаюць, і… апладысменты. А я думаю: “Усё недарэмна было ў жыцці…” І цешаць мяне не апладысменты, а хвіліна яднання з такой колькасцю людзей. І пасля гэтага, верыце, мне не патрэбна, каб нехта сёння браў мяне за руку, а заўтра я за ім неслася з крыкам: “Ты куда, Одиссей, от жены, от детей?!”

Але калі-небудзь сэрца прыціскае, асабліва калі глядзіш, як двое ідуць, і бачна, што паміж імі пачуцці…

— Асабліва ўвесну такое здараецца…

— Так…

Ой, нейкая бабская размова ў нас атрымліваецца!..

— Таццяна Рыгораўна, а вы ў тэатры, калі не на сцэне, а ў глядзельнай зале, плачаце?

— А то!

А яшчэ гляджу спектаклі ў нашым тэатры і так зайздрошчу артыстам! Думаю: якія малайцы, як іграюць! Радуюся за іх і думаю: “Я так не змагла б…”

— Вы два гады таму атрымалі званне народнай артысткі. Ганарыцеся?

— Канешне, было прыемна. Але мне ад звання галаву не знесла. Канешне, гэта нейкае прызнанне заслуг, а добрыя словы — яны заўсёды прыемныя. Як кажуць, медныя трубы для мяне не гора.

Аднак калі рэпеціруеш, то не мае значэння, народны ты ці не. Могуць і накрычаць — статус тут не бароніць! (Смяецца.) Адзін раз, дарэчы, добра так раўла — гадзіны дзве без перапынку! Галасіла! І ўжо ў статусе народнай. Не хачу казаць, з-за чаго, але было такое. Таму гэты статус недатыкальнасці не дае. Аднак рэжысёр — гэта святое, ён цябе можа і ў хвост і ў грыву! Лічу, рэжысёра трэба любіць заўсёды. Таму — з кім працую, таго і люблю.

— У вас здараліся раманы з рэжысёрамі?

— У Віктара Турава была закаханая. І ён заўжды да мяне добра ставіўся…

Нават у маленькіх серыялах я паспяваю на некалькі дзён закахацца ў рэжысёра. А як жа!

Я вам так скажу: калі чалавек саспеў да моцнага пачуцця, яно з’явіцца. Але толькі ў самога жар унутры павінен быць! А калі няма, дык другі чалавек не запаліць у табе гэтае каханне…

Хаця ёсць жанчыны, якія любяць, каб перад імі на каленях стаялі… Але, калі ты кахаеш, навошта на калені ставіць, навошта чалавека так мучыць? (Смяецца.)

Філасофія жыцця

— Актрыса Коласаўскага тэатра Святлана Акружная пэўны час была “сенатарам”. Вы ніколі не хацелі пайсці ў дэпутаты?

— Я начальнікам не люблю быць, у мяне другая прафесія.

— А ўвогуле, сацыяльна-палітычнымі пытаннямі цікавіцеся? Вось, напрыклад, усіх кошты хвалююць…

— Я не ведаю, колькі што каштуе. Проста прымаю як даннасць (смяецца).

— Вы амаль усё жыццё размаўляеце па-беларуску…

— Думаю, я не псую мову. І сама часам скажу ў маршрутцы і думаю, як прыгожа гучыць (гаворыць ціхім пяшчотным голасам): “Будзьце ласкавы, спыніцеся на прыпынку “Плошча Незалежнасці”!”

І сама заслухваюся, калі нехта прыгожа размаўляе на мове. Вось я ў трамваі езджу кожны дзень, чую многа моладых людзей, якія па-беларуску размаўляюць без усялякай напругі. Бачна, што яны і думаюць па-беларуску. І гэта так хораша! Мне падаецца, беларуская мова — элітная.

— А калі вы пераключыліся з рускай?

— Калі пачала працаваць у Коласаўскім тэатры. Там былі шыкоўныя акторы, і тэатр са сваімі традыцыямі… У той атмасферы проста немагчыма было застацца рускамоўнай.

— Гадоў пяць таму вы збіраліся запісаць дыск фальклорных песень — многія ведаюць, што вы вельмі добра спяваеце. Чаму не адбылося?

— Натхненне ёсць, і песні ёсць, і голас яшчэ гучыць, але… Не ведаю, з якога канца ўсё гэта пачынаць. Каб хто дапамог — з задавальненнем адгукнулася б.

— Вы маеце медыцынскую адукацыю. І калі б не кінулі медінстытут, то цяпер у вас было б зусім іншае жыццё…

— Не прывядзі Гасподзь!

— Яшчэ самі ставіце сабе дыягназы ці ўсё ж звяртаецеся да лекараў?

— Не, поўнасцю давяраю спецыялістам…

Калі выпускаецца спектакль, жывёш і думаеш: толькі б не захварэць! Акцёры лечацца, калі вольныя, а не тады, калі хварэюць. На спектаклі, здараецца, і з тэмпературай прыязджаюць, і з болем у сэрцы. Калі што — “хуткая” пасля спектакля забярэ. Колькі разоў такое бывала!..

— Чаго вам сёння не хапае для шчасця і поўнай гармоніі? Пачынаючы ад роляў і сканчваючы простымі побытавымі рэчамі…

— Канешне, хацелася б такой унутранай раўнавагі. Няёмка гаварыць такім тэкстам, але… У чалавечым свеце, у свеце людзей, здаецца, я ўжо многае пабачыла. Не кажу, што ўсё ведаю, але такога здзіўлення і адкрыццяў вялікіх няма. І наўрад ці будуць.

Як бы гэта мякчэй сказаць… Яшчэ менавіта ў гэтым свеце можна адчыніць дзверы ў Божы свет, каб цябе там прынялі… Але столькі выграбаць трэба з сябе, што нават думаеш: адкуль столькі нарасло таго, што цяпер трэба чысціць? (Плача. Некалькі хвілін маўчыць.)

І тут працы — непачаты край! Але гэта работа, думаю, у рэшце рэшт прынясе радасць. І тады з’явяцца гармонія і раўнавага. І свет будзе здавацца іншым…

(Змахвае слёзы.) Здавалася б, гэта простыя рэчы. Не разгневацца на чалавека. Але немагчыма стрымацца іншы раз! Карацей, аўгіевы канюшні… І я думаю: калі трэба было пачынаць гэтаю чыстку? І ці паспею?..

Па шчацэ Мархель коціцца сляза, і ў гэты момант размову перапыняе званок мабільнага тэлефона. Таццяна Рыгораўна, у якой яшчэ паўхвіліны таму вочы былі на мокрым месцы, шчаслівым голасам нешта шчабеча ў слухаўку, жартуе.

— Вось вам і жыццё! — са смехам усклікае яна, паклаўшы тэлефон. — Толькі што тужылася, філасофію ціснула, нават сляза натуральная была, і тут раптам — хі-хі па тэлефоне! Вось і вер потым гэтым артысткам, калі яны гавораць нешта сур’ёзнае!..

Як казаў класік, усё жыццё — тэатр…