Раман «Жыцьцё раззброенага чалавека» быў напісаны Сяргеем Пясецкім яшчэ ў вязьніцы Сьв. Крыжа на поўдні Польшчы, дзе ў той час палякі трымалі самых небясьпечных злачынцаў. Паводле ўспамінаў пісьменьніка, гэты раман ён зьбіраўся выдаць першым і лічыў яго больш вартым за «Каханка Вялікай Мядзьведзіцы».

Пясецкаму хацелася паказаць жыхарам тагачаснай Польшчы ўсю сваю крыўду, калі пасьля дэмабілізацыі былых жаўнераў, якія абаранілі краіну, проста выкідалі на вуліцу як непатрэбныя рэчы. Аднак міжваенная польская цэнзура магла не прапусьціць гэты раман, таму Пясэцкі спачатку перадаў з турмы ў друк рукапіс больш нэўтральнага «Каханка…», а раман «Жыцьцё раззброенага чалавека» мусіў быць надрукаваны ў 1939 г., ужо пасьля вызваленьня аўтара. Аднак гэтаму перашкодзіла вайна.

Пясецкі перахоўваў рукапіс на працягу ўсёй вайны, аднак большая частка яго згубілася, калі па вайне аўтар перабраўся ў Італію, а пасьля ў Англію. Толькі ў 1957 г. удалося аднавіць раман, а пасьля выдаць яго.

Дзеяньні раману адлюстроўваюць усю бядоту і раскошу жыцьця міжваенных Вільні, Ліды, Баранавічаў і іншых гарадоў. Чытач пабачыць вільготныя сутарэньні, падпольныя порнастудыі, зладзейскія прытоны і шыкоўныя гатэлі з элітнымі прастытуткамі ў Заходняй Беларусі.

Гэта адна з найбольш удалых кніжак Пясецкага, якая разам з «Каханкам Вялікай Мядзьведзіцы» зьяўляецца аўтабіяграфічнай і адлюстроўвае складанае жыцьцё скандальнага аўтара: добраахвотніка польскага войска, антысавецкага партызана «Зялёнага дубу», кантрабандыста, шпега і злачынцы. Толькі дзякуючы вязьніцы гэты чалавек здолеў вывучыць польскую мову і стварыць шэдэўры польскай літаратуры, падзеі ў якіх адбываюцца на беларускіх землях.

Руслан Равяка

1.

Другі тыдзень я бяз мэты бадзяюся ў джунглях цагляных гмахаў, у каменным лябірынце вуліц. Я чужаніца тут. Ня маю нікога знаёмага і ні адкуль не чакаю дапамогі.

Падчас доўгіх, самотных вандровак, назіраючы за жыцьцём жыхароў гэтых джунгляў, я меў магчымасьць рабіць мноства цікавых назіраньняў. Найперш заўважыў, што людзі, якія знаходзяцца на вуліцах, пераважна ненармальныя. Паводзяць сябе як вар’яты, выпушчаныя з вар’ятні… Насустрач мне ідзе тоўсты стары і радасна ўсьміхаючыся пазірае мне ў вочы. Раптам б’е сабе далоньню па галаве, вытарашчвае вочы, разварочваецца на месцы і ледзьве ня бегма пераходзіць дарогу на супрацьлеглы бок вуліцы, адкуль толькі што прыйшоў. Другі круціць галавою, нешта шэпча і жэстыкулюе. Іншы робіць нейкія дзіўныя міны, уздымае бровы, міргае вокам. За ім, шамочучы ядвабам, цётка вядзе дзяўчынку ўскрайкам ходніка з боку дарогі, амаль не пакідаючы ёй месца дзе ступіць. Дзіця сасьлізгвае да рыштку. Цётка штурхае яе ўверх, дае поўху і, сыкаючы голасам ведзьмы, зь перакрыўленым ад злосьці тварам, пачынае прыглушаным шэптам дакараць дзяўчынку. Праходзіць іншая жанчына, маладзейшая… Таксама ў ядвабе. Рэзкі пах парфумы. Ненатуральнае, юрлівае калыханьне клубоў. Ногі спружыняць на хадулях высокіх абцасаў. Яе мінае юнак. Ён азірнуўся, уцягваючы носам паветра. Пры гэтым наступіў на мазоль пану ў кацялку, што ішоў побач. Той засіпеў ад болю і пачаў падскокваць на адной назе.

— Ах, ты…! — пан сутаргава сьціснуў ляску зь нікелёвай булдавешкай.

— Выба-ачайце ка-алі ла-аска, — сьпеўна азваўся юнак, а праз хвілю, калі пан у кацялку пакульгаў далей, высалапіў за яго сьпінай язык.

Далей нейкая рабая, страшэнна худая дзяўчынка вядзе на шворцы два сабакі. Часта нахіляецца і нешта кажа ім ненатуральным, шапялявым голасам — як да дзяцей.

Усе сьпяшаюцца. Вочы блукаюць. Нэрвовыя рухі, часта бязмэтныя. Твары заклапочаныя. Усьмешкі ненатуральныя, быццам намаляваныя. Галасы поўныя злосьці ці зачараваньня, альбо — пры халодных, варожых позірках — штучнага «мёду».

Я спыняюся перад вялізнай вітрынай крамы. За тоўстым, бліскучым шклом на зялёным тле аксаміту маляўніча раскідана мноства модных драбязяў жаночага туалету. Панчохі, кашулькі, блюзы, торбачкі, бюстгальтары, парасоны, рукавічкі… як кветкі на лузе. Усё зіхаціць, б’е ў вочы, кліча. Усё выраб цывілізацыі — яе тэрмомэтар. А пасярэдзіне нахабна раскірэчыліся трусы — штандар цывілізацыі. Гляджу на іх каляровыя банты, на хвалю карунак. Лыкаю сьлінай, чуючы голад. Колькі гэта каштуе? Колькі хлеба за гэта можна купіць? Раптоўна заўважаю ў адбіцьці вітрыны, як у люстэрку, востры позірк, які вывучае выраз на маім твары. Пераводжу погляд управа. Бачу прыжмураныя, «аналізуючыя» вочы і іранічную ўсьмешку дзяўчыны з тэчкай пад пахаю. Напэўна, студэнтка… Разумніца… Падумала, што я эратаман.

Іду далей. Велічэзная вітрына кнігарні. Кнігі, кнігі… Колькі кніжак! Хто іх чытае і хто піша? Хацеў бы пабачыць тых, хто піша кнігі. Напэўна, таксама вар’яты…. Ня дам веры, каб цалкам разумова здаровы чалавек напісаў гэткую кнігу, як вось тая, тоўстая…. Маю ўвагу прыцягнула каляровая анатамічная табліца, на якой намалявана чалавечая галава ў разрэзе. Зацікавілі мяне мазгі. Дзіўна выглядаюць! Памацаў сябе па чэрапе. Калі націснуць пальцамі на тую шэрую масу, засталіся б угнутасьці. Памёр бы ад гэтага ці звар’яцеў. Гэта жахліва: нашы думкі, учынкі, культура… усё, усё залежыць ад кіляграму і некалькіх сот грамаў гэтай брыдкай субстанцыі. Нешта ў ёй ёсьць, што кіруе намі, што стварае наш інтэлект. Я таксама маю гэтую цудоўную масу. Бязьмежна цудоўную, бо ў ёй ёсьць паняцьці, якія — злучаныя ў пэўныя групы — могуць даць адказ на найбольш заблытаныя пытаньні жыцьця. Яны ёсьць у кожнага з нас у мазгах. Але каб мазгі маглі разважна працаваць, трэба, каб чалавек меў ежу. А я — шчасьлівы ўладальнік такога цудоўнага органу пазнаньня — ня маю што зьесьці. Трэці дзень я галодны і ня ведаю, калі пашчасьціць паесьці. Адчуваю, што паліць мяне гарачка. Напэўна, блішчаць мае вочы — голад лепшы за атрапін.

Сёньня я ранкам сядзеў у сквэры. Сонечныя промні, праціскаючыся праз густую столь ліствы, бавіліся і танчылі на шырокіх сьцежках. У паветры патыхае. Вясна… Да маёй лавы набліжаецца тоўстая цётка, ведучы за рукі хлопца і дзяўчынку. Села і пачала разьвінаць малы пакунак. Дала дзецям па булцы, шчодра намазанай маслам і абкладзенай тоўстымі скібкамі шынкі. Другі сьняданак на сьвежым паветры. Дзеці неахвотна, паволі елі. Майго носу дасягаў смачны, спакусьлівы смак печанага цеста й шынкі. Чуў хрумстаньне і чвяканьне. Адварочваў галаву, каб ня бачыць дзяцей, якія елі. Мог бы ўзьняцца і сысьці, але лічыў, што могуць здагадацца пра падставу маіх «уцёкаў». Застаўся. Дзеці елі паволі. Падахвочаныя маткай. Дзяўчынка капрызіла. Раптам — лічу, што зрабіла гэта наўмысна — выпусьціла з рук булку, якая пакацілася па жвіры. Прысела, зьбіраючыся яе ўзьняць.

— Ня трэба, яна брудная, — сказала маці. Потым пабрала дзяцей за рукі й адышла. Булка засталася на зямлі. Я бачыў выдушанае зь яе масла і кавалак тоўстай лусты шынкі. Голад падштурхоўваў мяне ўсхапіцца і як мага хутчэй падняць булку, у якой была зьедзена заледзьве чацьвёртая частка. Але я пабачыў двух мужчын, што ішлі за дваццаць крокаў ад мяне. Адзін быў у шэрым гарнітуры і меў ссунуты на патыліцу саламяны капялюш. Другі быў у карычневым гарнітуры і кацялку. На яго нагах былі вялікія, жоўтыя, спартовыя чаравікі на падвойных падэшвах.

Я чакаў, пакуль яны пройдуць, каб потым падняць булку. Я намагаўся надаць абыякавы выраз свайму твару, каб яны не здагадаліся аб маім намеры. Яны былі блізка. Зараз прамінуць мяне. Раптам (што за паскудзтва) мужчына ў карычневым гарнітуры зрабіў крок управа і раздушыў падэшваю булку, расьціраючы яе на жвіры. Я адчуў моцны боль у грудзях. Моцна сьціснуў пашчэнкі. О, калі б мог яго выцяць! Колькі разоў на фронце страляў па людзях, якія не зрабілі мне ніякай крыўды! А гэты, гэты… […]


Цалкам раман С. Пясецкага чытайце ў №5 ARCHE за 2014 год.