А што Фара? Гэта цяпер кажуць: узарвалі велічны храм.

Маўляў. А я памятаю, як прыехалі.

Гэта руіна была, ён увесь у трэшчынах!

І правільна зрабілі, што знеслі!

Я лічу, трэба было пазбавіцца.

Малая сядзела на ганку ды гулялася ў вяровачкі. Было крыху нудотна, але калі часу шмат, то і нармальна. Часу да халеры — і дзень, і ноч, і наступны дзень. Мінае, і канца-краю няма. Бяжыць наперад…

— Гэй, малая, маўзэр хочаш?

— Гы-гы-гы, нашто ёй маўзэр? Патронаў няма! — пырскалі бруднаватыя хлопцы.

Гэтыя хлопцы рабяты ў вёсцы з’явіліся нядаўна, з новымі перасяленцамі. Але асвоіліся. Імгненна вывучылі найбліжэйшы лес, і вось ужо пабеглі з цэлым кошыкам патронаў.

— А дай патронаў? — зайздросна запыталася ў іх малая.

Не тое каб патрэбныя былі патроны, хутчэй дзеля прыліку, каб быць як усе. Бо ўсе ж дзеці ў вёсцы мелі патроны, а ў аднаго хлапчука нават была ў добрым стане вінтоўка. Уласная!

— А сама ідзі ды знайдзі! Ідзі ў лес — там пад асінамі падасінавікі, а пад елкамі — падпатроннікі!! А ў старых схованках — во! — смаркач адчапіў брудную анучу з важкога кошыка — на самым версе яго ляжалі чатыры гранаты.

— Але дзе ўзялі, там няма. Ня-ма! Чакай на новую вайну, тады мо прыбудзе! Дзе-дзе-прыбудзе! Гы-гы-гы!

Хлопцы пацягнуліся далей.

А патронаў і гранатаў па вайне напраўдзе хапала.

Хтосьці з дарослых казаў, што вайна — таксама шлях. Малая да гэтага часу не разумела тых словаў. Але запомніла. Вайна — гэта шлях. Быў пачатак, і вось канец.

Канец Вялікай Ацечэсцвеннай вайны. Здаецца, у мінулым годзе немцы сышлі, а перамога толькі сёлета. Кажуць, гэта таму, што такі доўгі шлях да Берліна. І дзе той Берлін?…

А калі вайна — гэта сапраўды шлях, то ўжо пройдзены ён. І цяпер стаяць жа не будзем? Нам у новы шлях трэба!

Відаць, так маці думала, калі загадала ім пару тыдняў таму развітвацца з усімі. Выбіраліся сям’ёй у свой уласны шлях, туды, далёка на захад, дзе ёсць свая хата, зямля і, можа, нават палоска пераспелага хлеба. На захад, у Гродна.

Калі хочуць звязаць час і шлях, можна тады сказаць «Дакаціліся». «Дакаціліся» кажуць або ў скрусе, з сябе, або калі хочуць кагосьці асудзіць. Вось маці апошнім часам так кажа — «Дакаціліся», і ўздыхае. Гэта яна пра нас, пра сям’ю, пра тое, што невядома цяпер як быць, калі ў Гродна не паехаць, бо немагчыма ўжо на гэтым усходзе. Жыцця тут не будзе.

З новай дарогай — вунь колькі турботаў. Яшчэ невядома, ці заўтра атрымаецца выехаць, дзе тут пра канец разважаць. Прыедзем — усё самі зразумеем. Як сказаў адзін дзед: «Вось калі стане паўсюль Гродна, тады лічы і прыехалі».

«Што гэта наўкола?» — запытаецца маці ў людзей.

«Гэта Гродна. Тут Гродна, і паўсюль тут Гродна. Значыць вы ўжо прыехалі», — адкажуць ім. І так зразумеем, што і гэтая дарога пройдзена.


 

Сцяпан Стурэйка — гісторык, культурны антраполаг, выкладчык Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта. Займаецца даследаваннямі культурнай спадчыны, пытаннямі гісторыі Беларусі канца ХІХ — пачатку ХХ ст., вывучае трансфармацыю ідэнтычнасці мігрантаў. Укладальнік тэматычных нумароў «ARCHE» «Гуманітарны агляд ІІ» (4/2012) і «Архітэктурная спадчына: гісторыя разбурэнняў і рэканструкцый» (4/2014). Апошняя публікацыя ў часопісе — рэцэнзія «Новае люстэрка гарадзенскай гістарыяграфіі» (7—8/2014).


Цалкам апавяданне можна прачытаць у “ARCHE» № 12 за 2014 год.