Па нядзелях я хаджу ў цір. Ці ўсё ж правільна “ў нядзелі?” Дзе-дзе, а ў ціры такімі пытаннямі не пераймаюцца. Забудзь пра мовазнаўства, а то прамажаш; тут іншае, тут монстры і каралевы Лааны на сценах, тут пахне серай і серадой, тут стаіць дзядзька Толя, ці Коля, ці Валя, і кажа сур’ёзна, як хросны бацька перад вендэтай: “Ну што, насыпаць дзясятачку?”

Выбар таго, па чым страляць, у цірах існуе шырэй няма куды: ад вясёлых драўляных гёрлс, у голыя азадкі якіх прапаноўвалася ўсадзіць свае пяць куляў на гамбургскім кірмашы, да партрэтаў прэзідэнтаў і правадыроў вялікай васьмёркі, ад зайчыкаў да кампрачыкосаў — карацей, ад бляшанак да блядзей. Пісьменнікі могуць страляць у прынесеныя з сабой фота крытыкаў, а крытыкі — проста па вокладках. Гэта ж цір: вольны, як фінікійскі горад, умоўны, як літаратура. Усё не насамрэч. Але мішкі ў якасці мішэняў мне не даспадобы. Я не страляю ні па выявах людзей, ні па выявах жывёлаў. Ні ў ворагаў, ні ў элінаў, ні ў чужых валоў.

Хлушу, вядома. Апошні раз я страляў па чалавечай выяве, зрэшты, досыць схематычнай, гадоў пяць таму ў львоўскай “Крыіўцы” — кажучы па-тамтэйшаму, па-партызанску, “угостіл Альошку свінцовою лепьошкой”. Альошку не пашанцавала — дзіўным чынам менавіта ў львоўскай “зямлянцы”, дзе заўжды можна пачуць сяброўскую перастрэлку, але ніколі — цішыню, мною быў усталяваны асабісты рэкорд: амаль усё патрапіла у жыццёва важныя органы. Зрэшты, кажуць, галоўныя аматары пастраляць па Алёшках — расейскія турысты, так што пераймацца і тут не варта…

Аднак больш за ўсё я люблю страляць па класічных спартовых мішэнях. Канцэнтрычныя колы зацягваюць у сябе, нібы вір. У такой мішэні ёсць свая найвышэйшая дасканаласць — вечная гармонія круга, які паўтараецца ў сабе і не прагне іншых ліній. І вось ты ловіш гармонію на самы кончык позірку, на кручок жадання. Кола трапляе ў кола. У руках падрыгваюць усе твае “амаль сорак” — і якая асалода ўтаймаваць іх і загнаць у круг. Мне падабаецца момант, калі палец на курку замірае, калі ў ім збіраецца ўся воля і ўвесь валапюк думак раптам перакладаецца на чыстую і ясную мову прыцэлу. У гэтым моманце няма ні сілы, ні радасці — але ў ім такая гармонія, якой не патрэбныя ні голыя азадкі, ні знаёмыя твары. “Тач”, — гаворыць ружжо. Хацелася б адшукаць больш уцямнае слова, але зброя ў ціры гаворыць менавіта так.

Як сапраўднага ліберала, мяне часам даволі моцна заносіць улева. Вось і цяпер толькі адна пайшла ў васьмёрку. Мы гаворым з дзядзькам пра тое, што страляць без упору цяжэй — але ж і паляўнічы страляе з пляча. Пытанне, па чым біць, дзядзьку не хвалюе — і калі б ён даведаўся пра мае хвалёныя прынцыпы, дык адно пасмяяўся б. Яму ўсё адно, у што страляць. Скажуць, можна і “ў каго”. Ён харошы салдат і наагул каратыст, стральба — гэта так, хобі. Мы ў ціры — не кожны раён у Мінску мае такі. Шчыра кажучы, я наагул думаў, што такіх установаў у Мінску не засталося. Чым больш у былым савецкім горадзе цірамісу, тым меней у ім ціраў — так мусіла б выглядаць суворая праўда жыцця. У часы майго юнацтва найбліжэйшае месца, дзе можна было пастраляць, знаходзілася каля кіно “Камсамолец”. Калі не лічыць школьны цір, вядома — але вартасць ціру наўпрост залежыць ад таго, наколькі добраахвотна ты туды ідзеш…

Дзядзьку ўсё роўна, хто ты. Пісьменнік, крытык, чытач або проста з горачкі спусціўся, да царквы, дзе стаяла карэта. Альошка або Чон Ду Хван. Ён і таму насыпле дзясятачку, і другому, і трэцяму. Але калі ты толькі тое і робіш сваімі рукамі, што пішаш, гартаеш старонкі ды вось, пастрэльваеш — так і хочацца параўнаць цір з мастацтвам. Напрыклад, літаратуры.

Для яе не важныя мовазнаўчыя дыскусіі і вораг на супрацьлеглай сцяне. Толькі самадастатковыя канцэнтрычныя колы, якія сыходзяць у сябе, толькі круг ды прыцэл. Важны сам момант стрэлу — зліццё ў адно цэлае таго няўлоўнага, што дрыжыць у руках пасля перапою… або пасля перажытага — ніколі, учора, дваццаць гадоў таму. Гэта ды яшчэ нервы.

Можна, вядома, страляць і па зайчыках, і па азадках, і па алёшках, і па канцлерах. Можна — умоўнасць застанецца. Але прыгажосці ў гэтым не будзе. Літаратура ператворыцца ў вайнушку. Супраць сёння — яшчэ адной серады, калі асабліва няма чым заняцца. Так і пішацца літаратура на злобу дня — канкрэтна-пазнавальная, як твар на мішэні, схематычная, як варожы салдат, расплывістая і з тэрмінам прыдатнасці, як тавар. Літаратура існуе ў вечных колах — вядома, калі яна ў іх трапляе. Але аднойчы трапіўшы туды, застаецца там назаўжды. Нават калі ва ўбогую двоечку… Пісаць — значыць не ўяўляць сабе нікога канкрэтна. І тым не менш трапляць у цэль, пакідаючы там сляды.

Ледзь не забыўся, да чаго я ўсё гэта пішу. Надоечы мы схадзілі на спектакль (калі гэта можна назваць спектаклем) сучаснага драматурга (калі гэта можна назваць драматургіяй) Паўла Пражко. П’еса называлася “Гаспадар ка…” Пардон, “Хозяін кофейні”. Аўтар піша так, быццам куляў у яго распараджэнні нямерана і дзядзька выдасць яму новыя на першае патрабаванне. Такі сабе пажыццёвы крэдыт. Пражко гаворыць так, што яго хочацца заткнуць чым-небудзь. Не стрэлам, вядома, а чымсьці іншым. Піва прапанаваць там або яблык ці цыгарэту. Не, страляць у яго шкада. Заткнуць хочацца, але без злосці, па-добраму так. Яблыкам, напэўна, можна было б. Гэта я цяпер спрабую пісаць, як ён, паказаць, як ён сам піша. А піша ён мовай сваёй публікі. Гаворачы, што ён — Павел Пражко, аўтар робіцца нікім. Але яго мішэні ў той вечар былі — з тварамі. Праўда, я не ведаў на той момант, хто такая Кадышава… Таму я сядзеў і ўяўляў сабе ўвесь вечар мішэнь з тварам Паўла Пражко. Але ўсё адно. Схадзіць на спектакль варта — як, зрэшты, і ў цір. Раптам спадабаецца.

Вось першая п’еса Пражко, якую я прачытаў, была файная, бо там былі тыя самыя кругі: кругі мінскага пекла. Ён ухапіў нэрв часу. Трапіў у яго. А вось мы з дзядзькам — не. Таму ў мяне няма крэдыту ў гэтым ціры, ёсць толькі мая дзясятачка, і шкада змарнаваць яе на азадкі і зайчыкаў — яны тут пры чым?