Пры існуючым у нас палітычным раскладзе кожная партыя, што выступае апанентам рэжыму, аўтаматычна становіцца левай, бо сваёй праграмай яна з неабходнасцю арыентуе патэнцыйных выбаршчыкаў на тое, каб у нашай дзяржаве, нарэшце, можна было б казаць аб народаўладдзі.

Цяжка ўявіць, каб палітык, зацікавіўшыся працай якога-небудзь філосафа, стаў “праводзіць у жыццё” тэарэтычныя ідэі, не зважаючы на рэальны стан спраў (калі ён, канечне, не самазабойца і не мае свядомага намеру знішчыць сваю айчыну). Маркс не ўспрымаў Расію як краіну, у якой можа адбыцца пралетарская рэвалюцыя. Гэтак сама сваю радзіму ацэньвалі і першыя рускія марксісты. Кастрычніцкая рэвалюцыя зусім не была пралетарскай, бо такой яна магла быць толькі пасля таго, як у Расіі ўсталяваўся б выключна капіталістычны спосаб вытворчасці і звязанае з ім размеркаванне дабротаў (Лютаўская буржуазная рэвалюцыя гэтай сітуацыі не змяніла, бо за восем месяцаў гаспадарка, арыентаваная на вёску, не магла ператварыцца ў капіталістычную). Таму ідэолагі, у прыватнасці Ул. Ленін, мусілі карэктаваць сваю марксісцкую пазіцыю той заўвагай, што Маркс, не маючы магчымасці вывучаць асобныя супольнасці, не разгледзеў своеасаблівасці Расіі. Маркс быў тыповым хрысціянскім мысляром і заходнім вучоным, які хацеў змяніць увесь белы свет, адцяўшы ад змрочнага мінулага няпэўную сучаснасць дзеля шырокага кроку ў кардынальна новую будучыню. Ленін жа выступіў як паганскі тэарэтык і мясцовы палітык, які аддаваў перавагу логіцы выпадку перад логікай агульнай (ці метанаратыўнай) і пры гэтым, заняты канкрэтнай справай, не вымушаны быў, паводле словаў Льётара, у першай сягаць да такіх спекулятыўных вышыняў, каб другая выглядала толькі яе момантам. Такім чынам, “аўтэнтычны” марксізм не падыходзіў для тлумачэння незвычайных падзей, што ўскалыхнулі Расійскую імперыю на пачатку дваццатага стагоддзя. Але стратэгі рэвалюцыі па-свойму скарысталіся гэтым вучэннем. Галоўнае, што ў ім сцвярджалася неабходнасць вызвалення ад эксплуатацыі, і тут ужо не мела значэння, што ўвасабляла сабой антаганізм: буржуазія і пралетарыят ці разнакласавае расійскае грамадства і бюракратычная машына дзяржавы. Савецкая ж дзяржава, узяўшы ў якасці ідэалагічнага забеспячэння марксізм, так і не зрабілася выпадкам вызвалення працоўнага чалавека ад прыгнёту, пра што марылі стваральнікі “Маніфеста Камуністычнай партыі”, хаця і трымалася іх светапогляднага пафасу: сацыяльнай справядлівасці.

 

Прыкладна тое ж самае адбылося з тэорыяй, што абгрунтавала легітымнасць буржуазнага грамадства (неахайную сутнасць якога пазней і выкрыў марксізм). Мы маем на ўвазе маральную філасофію І. Канта з яе знакамітым катэгарычным імператывам. Сумніўна, каб Кант прымерваўся да ролі таго, хто дакладна ведае, якія практычныя паводзіны людзей з’яўляюцца найлепшымі, бо ён усё-такі жыў у час Асветніцтва, калі і самыя заўзятыя тэарэтыкі (нават сярод французаў) яшчэ валодалі дастатковай самаіроніяй, каб не прэтэндаваць на канчатковую веду пра грамадства. Тым не менш, нягледзячы на тое, што “Крытыку практычнага розуму” чыталі, хутчэй за ўсё, толькі ўніверсітэцкія выкладчыкі, студэнты і “наведвальнікі салонаў”, яна самым нечаканым чынам сталася падмуркам практычнай дзейнасці буржуа.

 

Падмурак застаецца трывалым і ў нашыя часы. Напрыклад, звароты розных чыноўнікаў Еўразвязу да астатніх народаў – гэта, уласна, Кант з яго катэгарычным імператывам, бо яны абавязкова маюць выгляд: агулам павінна быць так. Чыноўнікі патрабуюць усеагульнага, прычым гэтыя патрабаванні не маральнага характару, не чыста маральнага, калі казаць дакладней. Яны палітычныя, але абцяжараныя маральным. Чыноўнікі настойваюць на выкананні імі ж прапісанага абавязку, тады як народы, да якіх яны звяртаюцца, адданыя свайму, асабістаму абавязку. Як піша Ф.Ніцшэ:

 

Што не абумоўлівае наша жыццё, тое шкодзіць яму: дабрадзейнасць толькі з пачуцця павагі да панятка “дабрадзейнасць” […] небяспечная. “Дабрадзейнасць”, “абавязак”, “дабро самое па сабе”, добрае з характарам безаблічнасці і агульнасці – усё гэта хімеры, у якіх выказваецца заняпад, ледзьве не поўнае знясіленне жыцця […]. Самыя глыбокія законы захавання і росту вымагаюць якраз адваротнага: каб кожны знаходзіў сабе сваю дабрадзейнасць, свой катэгарычны імператыў. Народ ідзе да пагібелі, калі ён блытае свой абавязак з абавязкам увогуле [1].

 

Кант казаў пра абавязак, крытыкуючы гетэраномную мараль. Трэба паводзіць сябе так, таму што так трэба. Мараль Канта самазаконная, ёй няма неабходнасці звяртацца да чагосьці іншага, каб засведчыць уласную праўдзівасць. Паказаныя ж намі чыноўнікі-кантыянцы, патрабуючы прысягі на вернасць абстракцыі, кажуць яшчэ і пра будучы дабрабыт (зразумела, дабрабыт будзе дараваны толькі ў тым выпадку, калі прысяга не будзе парушанай), г. зн. яны, з аднаго боку, “пашыраныя” кантыянцы, а з другога – “урэзаныя”. Дазволім сабе жартаўлівую гульню словаў: Кант – толькі пра доўг, а гэтыя – пра шчаслівы доўг і даўгавое шчасце. Насамрэч тут мае месца замах на свабодны выбар ці, калі перафразаваць самога Канта, забарона на “паўналецце”, гэты цудоўны плод Асветніцтва. Дарэчы згадаць, што Aufklärung для філосафа вызначаецца, перадусім, сцвярджэннем мыслення вольнага ад забабонаў. Але раней ідэолагі, а цяпер і СМІ зрабілі ўсё што маглі, каб забабоны распаўсюдзіліся ў выглядзе тых самых абстракцый, супраць якіх выступаў Ніцшэ. “Мысліць самастойна” замяняецца на “мысліць несамастойна” альбо і таго горай: на проста “не мысліць”. Готфрыд Бэн некалі сказаў: “Шчасце – гэта быць дурным і мець працу”. Першая частка фармулёўкі забяспечваецца працэсам Асветніцтва, які пачаў крочыць назад, другая – абяцаннямі лібералізму (нават падчас крызісу) даць усім працу ці дапамогу па беспрацоўі (менавіта “абяцаннямі”, то бок з адтэрміноўкай, гэтым імпульсам сучаснага неакапіталізму, што ў стылі дэрыдыянскага différance пазычае ў будучыні). Чыноўнік-кантыянец гаворыць пра шчаслівае жыццё ў дастатку, пра якое, як заўважае Ніцшэ, “мараць дробныя крамнікі, каровы, жанчыны, хрысціяне, англічане і іншыя дэмакраты” [2]. А катэгарычны імператыў у абноўленай рэдакцыі выглядае наступным чынам: “Рэагуй на ўсе палітычныя працэсы ў нееўрапейскіх і ўсходнееўрапейскіх краінах так, каб твая рэакцыя магла служыць агульным (чытай: заходнееўрапейскім) заканадаўствам”.

 

І што нам рабіць, калі мы маем намер супрацьстаяць гэтаму маральнаму прымусу? У першую чаргу неабходна ўсведаміць, што мараль, пра якую казалася вышэй, нібы адмыслова стваралася для буржуазіі, то бок для класа, што ставіць эканамічную дзейнасць вышэй за ўсё ў жыцці. І другое – прынятая ў такім выглядзе мараль скасоўвае палітыку, здольную ўздзейнічаць на эканамічную сферу насуперак самадастатковый логіцы апошняй. Справа ў тым, што права ў кантаўскім разуменні вынікае з маралі (а знешняя палітыка дзяржавы ў мірны час абавязкова грунтуецца на міжнародным праве), таму мяркуецца, што паміж палітычнай і эканамічнай галінамі не павінна быць ніякіх канфліктаў. Канфлікты магчымыя толькі ўнутры кожнай галіны. Якраз з гэтым нельга пагаджацца, бо ў адваротным выпадку нам давядзецца стаць альбо тымі, хто зачараваны глабальнай эканомікай (і цяперашні крызіс, нягледзячы на яго разбуральнае ўздзеянне, у такіх прыхільнікаў глабалізацыі яшчэ болей умацоўвае іх веру ў татальнасць, і як іначай, “зачапіла” ж усіх, і калі нехта, напрыклад прэзідэнт Беларусі, у дакрызісны час мог хоць бы на словах забаўляцца эканамічным суверэнітэтам, то ўжо і такі хвалько адчувае сваю прыналежнасць да сусветнага рынку), альбо тымі, хто знаходзіць для сябе працу выключна ў надбудове і, не спрабуючы закрануць палітыку як цэлае, займаецца прыватнымі рэчамі: адстойвае правы і свабоды асобных груп (жанчын, этнічных меншасцяў і г.д.).

 

Праводзячы ў “Негатыўнай дыялектыцы” аналіз межаў свабоднага грамадства, Адорна расчаравана канстатуе наступнае: “Свабода існуе толькі ў надбудове – і гэтага досыць; вечныя паразы і няўдачы абмяжоўваюць прагу свабоды, імкненне да яе. Сёння хочацца несвабоды. Напэўна, пытанне аб сэнсе Dasein агулам і цалкам і з’яўляецца дэманстрацыяй гэтай неадпаведнасці” [3]. З гэтым трэба разабрацца. Ці праўда, што гэтага досыць? І няўжо з таго факту, што выступленне супраць глабальнага неакапіталістычнага базісу на ўзроўні абазначаных у марксізме супярэчнасцяў паміж прадукцыйнымі сіламі і вытворчымі адносінамі выступае своеасаблівым саманаладжваннем сістэмы, можна рабіць выснову пра нежаданне набыць свабоду? Магчыма, справа не ў тым, што ўсе мы так ці інакш існуем у татальнасці адзінага базісу, не можам змяніць яго альтэрнатыўным і таму нявольныя, а ў тым, што адмаўляемся бачыць у нацыянальнай дзяржаве сілу, здольную палітычнымі сродкамі (скіраванымі вонкі і ў сярэдзіну) абараніць нас ад эксплуатацыі. На нашу думку, трэба казаць менавіта пра такое выяўленне свабоды ў якасці супрацьстаяння свавольству неакапіталізму. У рэшце рэшт, аўтаномія надбудовы да А.Грамшы была прапанаваная яшчэ Леніным, а такі падыход, як “звышдэтэрмінацыя”, заяўлены Л.Альцюсэрам, пакінуў за базісам галоўную ролю ў марксісцкім падзяленні, але дазволіў у той ці іншы момант пэўный частцы надбудовы быць прычынай змяненняў. Мо якраз у наш час палітычная сфера ёсць тым самым полем бітваў, дзе заваёўваюць права не быць эксплуатаваным і пазбаўляюцца ад яго.

<!** Title> <!** EndTitle>

Выступленне супраць несправядлівасці сістэмы неакапіталізму аказваецца барацьбой усіх людзей за роўныя магчымасці карыстання яе выгодамі. І такі, па сутнасці таксама глабальны, рух не можа быць проста дэкларацыяй ці бунтам. Для рашэння дадзенага пытання неабходная арганізацыя, якую можна было б назваць “партыяй”, але пакуль без аніякіх прыставак: сацыялістычная, камуністычная і г.д. І “ячэйкай” такой партыі павінны выступаць нацыянальная дзяржава, прызваная забяспечыць сацыяльныя гарантыі сваім грамадзянам. Дарэчы, ідэалагічны лозунг беларускай улады “Беларусь – дзяржава для народа” мог бы шмат чаго сказаць пра гэта, калі б не быў частай фікцыяй і прапагандысцкай бязглуздзіцай. Гэты лозунг у сваёй фармальнай чысціні мае знешнепалітычнага адрасата, ён сцвярджае: дзяржава выступае ў якасці палітычнага аб’яднання, што трымаецца тэзісу аб немагчымасці ўзбагачэння адных (нацый ці ТНК) у абмен на запавольванне росту ці збядненне другіх. Толькі так – на дзяржаўным і міждзяржаўным узроўнях – павінна цяпер выглядаць арыентаванае на ўраўнаважанне эканамічнай глабалізацыі палітычнае дзеянне як спадкаемца рэвалюцый і вызвольных рухаў. Немагчыма стрымліваць хуткасць маёмаснага расслаення ўнутры асобнай краіны, калі не выступаць супраць няроўнага размеркавання багацця паміж краінамі ў прапорцыі да колькасці працы, укладзенай у сусветную эканоміку кожнай з іх. Унутраная логіка капіталу толькі пагаршае сітуацыю: грошы ідуць туды, дзе выдаткі на вытворчасць меней і аплаты працы ніжэй, а гэта якраз у краінах, дзе мае месца вялікая розніца ў прыбытках асноўнай часткі насельніцтва і эліты і дзе апошняя (часта эканамічная і палітычная “ў адным флаконе”) не клапоціцца пра тое, каб змяніць такое становішча (пакора ж, з якой грамадзяне прымаюць яго, сведчаць альбо пра паліцэйскія рэжымы, якія замацаваліся ў гэтых краінах, альбо пра тое, што традыцыі культуры дазваляюць разглядаць такое расслаенне як належнае).

 

Сістэма сучаснага капіталізму, скажам гэта ў процівагу папулярнаму тлумачэнню небяспекі, якую нясе з сабой глабалізацыя, не замахваецца на этнічную і культурную своеасаблівасць. Яна, наадварот, спрыяе стварэнню нейкіх этнакультурных анклаваў, што прэтэндуюць ці не прэтэндуюць называцца незалежнымі дзяржавамі. У такіх арганізацыях галоўную партыю заўсёды іграюць пэўныя кланы, зацікаўленыя ў захаванні парадку і ўтрыманні ўлады, таму яны з ахвотаю карыстаюцца замежнымі пазыкамі і даюць carte blanche замежным бізнэсоўцам, каб тыя забяспечылі насельніцтву занятасць, якая ў шмат якіх краінах “другога і трэцяга свету” з’яўляецца гарантыяй палітычнай стабільнасці (то бок грамадскага бяздзеяння, якое цалкам ухваляецца неакапіталізмам). І як жа ў гэтай сітуацыі левым не стаць нацыяналістамі? Тут адразу ўзнікае спакуса згадаць Г.Фіхте, які, спалохаўшыся войскаў Напалеона, напісаў даволі цікавую працу пад назвай “Замкнёная гандлёвая дзяржава”. Зразумела, пра апісаную там аўтаркію цяперашнім часам марыць не выпадае, бо ў дрыгве глабалізму мы сядзім ледзьве не ва вушы, але ж важны яе імпэт. Папросту кажучы, навошта мне такая эканоміка і такое жыццё, калі яны цалкам залежаць ад таго, ці купіць Чавэс партыю МАЗаў, а кітайцы – салігорскі калій. Мне трэба, каб я навучыў матэматыцы сына майго суседа з хаты справа і за тыя грошы, што ён мне заплаціць, купіў у суседа з хаты насупраць малака, сыру і трохі свежыны, а ўжо гэты пойдзе да першага з яго ж грашыма і дамовіцца, каб той склаў яму мур. Вось такая банальная антыглабалісцкая стратэгія. Чалавеку з Заходняй Еўропы было б смешна пачуць пра такое маё жаданне. Так, ён гэтую праблему вырашыў даўно. Памятаеце славутае “Laissez faire!” (“Дайце магчымасць працаваць!”), адрасаванае каралеўскаму двару? Дык вось беларусам і да гэтае пары даводзіцца змагацца з дзяржаўнай уладай, якая амаль усюды суне свой доўгі нос. Так здарылыся, што мы адначасова перажываем і зараджэнне капіталізму, і яго найноўшы глабальны варыянт.

 

Эканамісты тут бы нам заўважылі жартаўліва: “Ну, а як вы без валюты? Не ўсё ж вы здольныя вырабляць самі”. Так, у поўнай аўтаркіі мог існаваць толькі СССР. Нам такога шчасця Бог не даў. А можа, гэта і добра, калі краіны з’яўляюцца ўзаемазалежнымі. Праблема ж не ў тым, хто і колькі мае грошай у дадзены момант, а ў тым, каб законы не дазвалялі багацейшым рабаваць бяднейшых. Няхай замежны фундатар прыходзіць са сваім прадпрыемствам на маю зямлю, але справу ён павінен паставіць не як качэўнік, а як той, хто маецца пасяліцца на ёй назаўсёды. Адгэтуль намадызм нельга адрозніваць ад аседласці, як і родны кут проціпастаўляць усяму свету. Калісьці вывелі трапную формулу касмапалітызму: сапраўдным касмапалітам можа быць толькі сапраўдны патрыёт. Экалагічная этыка вымагае таго ж: мыслім глабальна, дзейнічаем лакальна, а правёўшы перамовы з іншымі лакальнымі актывістамі – і дзейнічаць пачынаем глабальна. Пасля дэканструявання логацэнтрызму адбылося разбурэнне і геаграфічнай цэнтралізацыі: правінцыя болей не падпарадкоўваецца метраполіі, таму што яе гісторыя мае ўласны час, а час метраполіі – гэта другі, іншы тып часу. А эканамічны крызіс дазваляе нам дэканструяваць нават сацыяльную ўстаноўку на кар’еру, поспех, заможнасць. Дзякуючы яму мы можам вярнуцца да простасці, да якой заклікаў Дыяген з Сінопы. Менавіта ён быў першым чалавекам усяго свету. І не трэба думаць, што праз Дыягена мы жадаем вярнуцца да фантазіі заходняга чалавека пра “добрага дзікуна”. Не, Дыяген не быў хрысціянскім пакутнікам, ён жыў у бочцы, але мог жыць і ў добрым доме, што не замінала б яму заставацца вольным ад вар’яцкіх забабонаў грамадства, якое падсела на наркотык грошай і ўлады. І вось Дыяген як бацька ўсіх левакоў папярэджвае нас за шмат гадоў да Канта, што да чалавека трэба ставіцца не як да сродку, а як да мэты (лепей бы гэтую частку кантаўскага вучэння, а не катэгарычны імператыў успрыняла ў свой час буржуазія), а ўжо першы лявак найноўшага часу Маркс піша: кожны для кожнага ні ў якім разе не рэч, а выключна чалавек. Таму палітычная барацьба супраць капіталізму не можа быць спыненая, бо як толькі дзесьці ўзнікае центр сілы, заснаваны на матэрыяльнай перавазе, трэба тэрмінова біць па ім з усіх ідэалагічных, культурных, этычных і іншых гармат, каб не дапусціць эксплуатацыі. Гэта не жаданне галечы прысвоіць чужое дабро, гэта супрацьстаянне таму, хто лічыць, што можа купіць права вызначаць наперад наш стыль жыцця, не асабліва зважаючы на перспектывы, якія мы самі сабе спланавалі.

 

Калі размова заходзіць пра левы рух, часта звяртаюцца да гістарычнай спадчыны, бо толькі яна можа засведчыць ці, наадварот, абвергнуць яго паспяховасць. Доўгі час (бадай што і да гэтай пары) на тэрыторыі калісьці жывога і цяпер ужо былога СССР само словазлучэнне “левы рух” ужывалася адносна заходняга палітычнага жыцця. У дачыненні да мясцовай рэальнасці ў агульным ужытку замацаваўся жаргон, які абыгрывае два, так і не раскрытыя ні змястоўна, ні колькасна паняткі: “сацыялізм” і “камунізм”. Большасць грамадзянаў “першай дзяржавы рабочых і сялян” не імкнулася разабрацца ў тым, што ўяўляе сабой левы рух і як ён звязаны з “савецкім сацыялізмам” (яшчэ адзін фразеалагізм – “усё прагрэсіўнае чалавецтва” – адкідаў любыя партыйныя размежаванні з прычыны іх светапогляднай нязначнасці). Але ж і тыя, каго на Захадзе (а цяпер і ў нас) прынята называць інтэлектуаламі, не маглі ідэнтыфікаваць дзяржаўную ідэалогію Савецкага Саюза ў якасці сапраўды антыбуржуазнай. Дакладней, саму ідэалогію (як ілжывую свядомасць ці фантазм), вядома, маглі, а вось палітэканамічную рэчаіснасць, якая ёй апісвалася, аніяк (зразумела, калі гэта ад іх не патрабавалася для абароны дысертацыі ці падвышэння па службе).

 

Супраць чаго ўвогуле павінны выступаць левыя? Перадусім супраць таго, каб улада (эканамічная і палітычная) і матэрыяльны дабрабыт, што крочыць побач з ёй, былі сканцэнтраваныя ў руках нешматлікага кола асоб. Менавіта таму, калі мець на мэце максімальнае набліжэнне да народаўладдзя, трэба супрацьстаяць як зрастанню дзяржавы з групамі фінансава-прамысловага ўплыву, так і “зачыстцы” медыйнага поля, арыентаванай на гадаванні на ім адзінай “ідэйнай культуры”. Іншымі словамі, левы рух настойвае на тым, каб у фарміраванні палітычнай, эканамічнай і сацыяльнай структуры дзяржавы ўдзельнічала як мага большая колькасць яго грамадзянаў.

<!** Title> <!** EndTitle>

Цяперашнім часам, калі ліберальная глабалізацыя прадэманстравала свае хібы, левыя рухі набываюць больш акрэсленыя нацыянальныя рысы, таму прэм’ер-міністрам і прэзідэнтам выбаршчыкі задаюць даволі канкрэтныя пытанні, накшталт наступнага: “У апошнія гады вы падпісалі мноства, на вашую думку, удалых міжнародных пагадненняў – але якая карысць ад іх нам, простым смяротным, якія губляюць працу і не могуць аплачваць не толькі крэдыты на кватэры, але ўжо і камунальныя выдаткі?” Пакуль глабалізацыя прыносіла выключна даброты, можна было не звяртаць увагі на грамадзянства і задавольваць сябе ілюзіяй аб адміранні нацыянальнай дзяржавы. Але вось прыйшоў крызіс, і – што б там ні заяўлялі пра скаардыянаваныя дзеянні па мінімізацыі яго наступстваў лідэры G8 у швейцарскай вёсцы Давос – усім зразумела: выкарасквацца з гэтай яміны трэба будзе самастойна. У больш складанай сітуацыі апынуліся краіны, дзе асновай эканомікі былі ліхвярскія гульні з крэдытымі і дэпазітамі , а таксама тыя, дзе так званая эліта дзеля павелічэння сваёй матэрыяльнай і палітычнай магутнасці акурат адпаведна духу глабалізму рабіла стаўку на буйны, арыентаваны на экспарт бізнес. Варта адзначыць, што менавіта ў дзяржавах з такой эканамічнай палітыкай пазіцыя левых альбо ўвогуле не была прадстаўлена, альбо выглядала маргінальнай.

 

Узгадваючы дзве вульгаты-канкурэнткі савецкага часу аб “сусветнай рэвалюцыі” і “пабудове сацыялізму ў асобнай краіне”, нечакана заспяваеш сябе на думцы: “А ці не скарысталіся сучасныя ідэолагі і практыкі глабалізацыі гэтымі двума клішэ як грунтам для мімітычнай працэдуры?” Бо глабалізацыя сама па сабе (у якасці двайніка “сусветнай рэвалюцыі”) магчыма толькі ў тым выпадку, калі асобныя краіны становяцца яе актыўнымі прыхільнікамі (будаўнікамі “свайго” сацыялізму). Але ж пакажыце мне фермера, рабочага, настаўніка, паліцэйскага і г.д., які б выступаў за тое, каб краіна, жыхаром якой ён з’яўляецца, абавязкова “глабалізавалася”. Яго ніхто не пытаўся, ці хоча ён быць Марсэлем, Францам, Ясем, што страціў свой радавод. За яго вырашылі іншыя – тыя, каму зручна быць рускім альбо італьянцам выключна ў сям’і, а ў эканамічнай дзейнасці выступаць трансцэндэнтальным (у кантаўскім разуменні) капіталістам, якому ўсё роўна, з каго атрымліваць прыбытак: з суайчыннікаў, што жывуць на суседняй вуліцы, ці з іншапляменнікаў з другога кантынента. Таму змагацца з такімі валадарамі чужых лёсаў левыя мусяць лічыць сваім непасрэдным абавязкам.

 

Аднойчы мой таварыш (мастак і паэт, то бок левы par excellence) прыраўняў Савецкі Саюз і цяперашні Еўразвяз (прэзідэнт Чэшскай рэспублікі зрабіў гэткую заяву на паўгода пазней) на падставе “наменклатурнай непрыступнасці”: у першым – ЦК са сваімі незлічонымі аддзеламі, у другім – Еўрапарламент з камісіямі, якія бясконца павялічваюцца ў колькасці. Прычым партыйныя “гаспадары жыцця” не былі занадта крывадушнымі: яны не надзялялі народ фармальным правам выбіраць членаў ЦК, тады як аб’яднаная Еўропа да самазабыцця займаецца парадыраваннем парламентарызму. Дык вось – левыя адпраўным пунктам сваёй дзейнасці бяруць па сутнасці ленінскую праграму дэбюракратызацыі кіравання. Уласна для гэтага і патрэбныя саветы, г.зн. выбарныя органы. Калі разглядаць асобную дзяржаву, галоўную ролю ў забеспячэнні яе функцыянавання павінны іграць якраз саветы (мясцовыя і цэнтральны, што фарміруецца з прадстаўнікоў мясцовых), а не чынавенскія структуры, якія ствараюцца выканаўчай уладай. Пры такім падзяленні паўнамоцтваў лабіраванне чыіх-небудзь інтарэсаў на вышэйшым узроўні робіцца ў вышэйшай ступені складаным. У аб’яднаннях, падобных да Еўразвязу, таксама павінна дамінаваць іерархія, дзе кіраванне ідзе знізу (ад дзяржаўных парламентаў), а не зверху (з наднацыянальнага органа). Уцягванне ў дзяржаўнае кіраванне значнай колькасці грамадзян выступае перашкодай для ўсялякага роду закулісным здзелак, якімі любяць бавіць сябе высокапастаўленыя бюракраты ўнутры сваіх краін і пры сустрэчах адно з адным на розных самітах і іншых “междусобойчиках”. Сучасны левы рух, такім чынам, трэба разглядаць у рэчышчы яго імкнення да дэмакратызацыі ўлады без жорсткай прывязкі да стратэгіі пераразмеркавання ўласнасці, бо наяўнасць прыватнай уласнасці ўжо не з’яўляецца фактарам, які вызначае найноўшы капіталізм, а яе адсутнасць у буйным бізнесе не сведчыць з непазбежнасцю пра сацыялістычныя арыентацыі кіраўнікоў пэўнай дзяржавы.

 

Сярод іншых праблем, з якімі сутыкаецца левы рух прынамсі ў Беларусі, паўстае і такая. Як растлумачыць маладым людзям, цяперашнім беларускім студэнтам, чые бацькі скончвалі школы ды інстытуты ў СССР, што змест гэтага руху насамрэч шмат у чым супярэчыць рэальнасці краіны пераможнага сацыялізму? Бо яны, не асабліва абазнаныя ў тэрміналогіі, наслухаліся жахлівых баек пра “пабудову камуністычнага раю” і на гэтай падставе і рэжым, які ўсталяваўся з сярэдзіны 90-х гадоў мінулага стагоддзя на Беларусі, разглядаюць як “сацыялістычны” ці “савецкі”. У сваім успрыманні і ацэнцы яго яны не такія далёкія ад ісціны, як можа падавацца камуністу, што захаваў вернасць спадчыне СССР і не прымае грамадска-палітычнай мадэлі, спраектаванай і пабудаванай карпарацыяй Лукашэнка і Co. За савецкім часам, каб мець доступ да жыццёвых выгод “трохі вышэйшых за звычайныя”, трэба было рабіць кар’еру па партыйнай лініі альбо быць прафесіяналам у сваей галіне і “для галочки” ўваходзіць у КПСС. Цяпер трэба ўпісвацца ў адміністратыўную вертыкаль ці займацца сваёй справай, але пры гэтым ні ў якім разе не ўступаць у апазіцыйныя партыі. У СССР перамог не сацыялізм, а дзяржаўны капіталізм з элементамі кааперацыі, у Беларусі – той жа дзяржкапіталізм плюс прыватнае прадпрымальніцтва для тых, хто дазваляе сабе раскошу не займацца палітыкай. А з пункту гледжання моладзі сацыялізм – гэта рэпрэсіўная машына ўлады і поўнае бяспраўе шараговага грамадзяніна перад арміяй чыноўнікаў (чаму сацыялізм і мае выключна негатыўныя канатацыі, якім бы ён ні быў: колішнім савецкім ці сучасным беларускім).

 

Я сам тры гады выкладаў ва ўніверсітэце і на занятках часта стараўся растлумачыць сваім слухачам, што сацыялізм не такі пачварны, якім яны яго сабе ўяўляюць у праекцыі на існы беларускі рэжым. Канкрэтным прыкладам пра сацыяльную абарону і пра тое, што чыноўнікі 70-80-х гадоў мінулага стагоддзя, у адрозненне ад цяперашніх, усё-такі не былі ўсемагутнымі валадарамі лёсу простых грамадзянаў, яны верылі, але сам азначальнік “сацыялізм”, здаецца, назаўсёды замацаваўся ў іх свядомасці як здольны дыскрэдытаваць любое азначаемае. Хаця пераканаць іх у тым, што ў сучаснай Беларусі (выключна з эканамічнага пункту гледжання) пануе не сацыялізм, а карпаратыўна-бюракратычны тып гаспадарання, гэткая “палегчаная форма” заснаванага на рабскай працы кітайскага камуна-капіталізму, у мяне атрымлівалася. Калі ж закраналася тэма ідэалогіі (ідэалогіі агулам і беларускай дзяржавы ў прыватнасці), я абавязкова, спасылаючыся на Маркса, заўважаў, што ідэалогія ёсць заўсёды ідэалогіяй пануючага класа, а тады запытваўся, ці ёсць у нас такі клас. 18–20-гадовыя юнакі амаль ва ўнісон адказвалі: “Ёсць – чыноўнікі”. І рэцэпт для пазбаўлення ад гэтай несправядлівасці выпісвалі просты: “Скараціць лайдакоў-прыгнятальнікаў напалову”.

 

Такая канцэнтрацыя ўвагі на стаўленні моладзі да “сацыялізму” (“камунізму”, “савецкага ладу”) асабліва для мяне стала зноў актуальнай у сувязі з фактам, да якого я сам магу мець толькі тэарэтычную цікавасць. У друкаваным органе Партыі камуністаў Беларускай, газеце “Товарищ” ад 11 лютага 2009 года з’явілася некалькі артыкулаў пра тое, як павінна называцца марксісцкая партыя ў Беларусі. Паколькі я не ўступіў у гэтую партыю, таму не бяру на сябе адказнасць прапаноўваць свой варыянт назвы; магу толькі адзначыць, што пошук адказу на гэта пытанне ні ў якім разе не выглядае пустой схаластычнай спрэчкай. Нездарма ж у свой час Ленін вёў настойлівую барацьбу за словы і фармулёўкі з меншавісцкім крылом у РСДРП. Перамога на паперы азначала перамогу пэўнай гістарычнай перспектывы. А якая перспектыва вымалёўваецца перад нашымі левымі? На жаль, грамадска-палітычная сітуацыя ў краіне такая, што, у адрозненне ад Расіі, некаторых краін Еўропы і Лацінскай Амерыкі, левая ідэалогія не запатрабаваная. Дакладней, сама ідэя запатрабавана, але яе рэальная прысутнасць у інфармацыйным полі і, пагатоў, у адкрытым палітычным працэсе немагчымая як у сувязі з ціскам на ўсе апазіцыйныя сілы з боку ўлады, так і з той прычыны, што рэжым бясконца эксплуатуе яе скажоную версію ў сваёй папулісцкай прапагандзе.

 

Аднак беларускі народ дазваляў уладзе вярзці з трыбун усялякую лухту, пакуль “адкрытая” эканоміка дазваляла яму рабіцца заможным. Па вялікім рахунку, занятым сваімі клопатамі людзям, у якой бы краіне яны не жылі, абсалютна ўсё роўна, што кажуць прэзідэнты і прэм’еры ў адносна стабільныя па эканамічных паказчыках часы. Але калі рэзка памяншаюцца прыбыткі, адбываецца скарачэнне штатаў, зачыняюцца прадпрыемствы, у разы павялічваецца беспрацоўе, расце колькасць тых, хто жыве за межамі беднасці – тады грамадзяне, якія яшчэ нядаўна былі на дзіва апалітычнымі, аказваюцца ў шэрагах пратэстантаў і скандзіруюць небяспечныя для ўлады лозунгі. Няма істотнай розніцы, як называўся ўчорашні “дабрабыт”: беларускай сацыяльна арыентаванай мадэллю эканомікі ці проста ўключанасцю ў глабальны рынак. Калі гэты “дабрабыт” ужо сёння ёсць недасяжным для бальшыні грамадзянаў краіны, а чыноўнікі па-ранейшаму не адчуваюць на сабе эканамічнай катастрофы, дык патрабаванне справядлівасці, гэтага асноўнага матыву ўсіх рэвалюцый, нечакана робіць далёкіх ад палітыкі абывацеляў актыўнымі прыхільнікамі левай ідэалогіі.

 

Вышэй я адзначыў, што сучасны левы рух набывае нацыянальную афарбоўку. Гэта трансфармацыя адбываецца, у першую чаргу, па эканамічных прычынах, бо сумніўна, каб у краінах, дзе дапамога па беспрацоўі складае 600 еўра, і ў Беларусі, дзе гэта ж дапамога ледзьве пераўзыходзіць лічбу ў 20 еўра (пры суадносінах спажывецкіх цэн 1,5 да 1), патрабаванні насілі аднолькавы характар. І калі бельгійцам ці ісландцам дастаткова дамагчыся змены кіруючага кабінета, дык нам патрэбны дэмантаж усёй камандна-адміністратыўнай вертыкалі. Задача ж усіх левых (незалежна ад іх нацыянальнай прыналежнасці) заключаецца ў тым, каб перашкаджаць прыняццю непразрыстых рашэнняў тымі, хто ў цяперашні час надзелены адпаведнай для гэтага палітычнай уладай, а таксама паўнамоцтвамі размяркоўваць падатковыя паступленні і іншыя сродкі. Былі б левыя галоўнымі асобамі ў калідорах улады Еўразвязу – тады б беларускія левыя маглі патрабаваць ад іх тлумачэнняў наконт таго, што за гульню прыдумаў спадар Салана з кіраўніцтвам Беларусі. Але, на вялікі жаль, зараз там верхаводзяць ястрабы глабалізацыі, якім у эканамічным плане выгадныя рэжымы, падобныя да нашага, таму што значна прасцей “заключыць кантракт” з карпарацыяй у выглядзе дзяржавы, паабяцаўшы усялякія даброты асабіста прэзідэнту, чым змагацца па кожным пагадненні з нацыянальна арыентаванымі левымі.

 

Не трэба лічыць, што “нацыяналізацыя” левага руху азначае ўзвядзенне нейкіх бар’ераў у выглядзе розных ухілаў (хрысціянскі сацыялізм, ленінізм, маоізм, сацыялізм з “чалавечым тварам” і г.д.) – гэта, на самой справе, яго дэмакратызацыя. Але такая геаграфічная, заснаваная на своеасаблівасці лакальных задач дэцэнтралізацыя абавязкова прадугледжвае наяўнасць міжнароднага супрацоўніцтва. І тут я дазволю сабе даць параду чальцам марксісцкай (ці левай) партыі Беларусі: вам неабходна актывізаваць свае дзеянні ў гэтым кірунку з дзвюх прычын. Па-першае, таму, что вам пакуль не ўдаецца прыцягваць у свае шэрагі маладых людзей, якія вызначыліся ў сваёй грамадзянскай пазіцыі ўжо ў незалежнай Беларусі, а не ў СССР. Па-другое – таму, што грамадскія працэсы ў Беларусі маюць, так бы мовіць, трохі анахранічны характар і левыя ідэі тут часцяком ўяўляюцца чымсьці заморскім і экзатычным. Просты прыклад: дзе ў нас, у тых, якія называюць сябе еўрапейцамі, антыглабалісцкія арганізацыі і іх акцыі? Між тым антыглабалісты, якія б ашуканцы і прайдзісветы ні хаваліся за іхнімі спінамі, увасабляюць сабой сучасны левы рух, а іх узроставы партрэт: ад дваццаці да семідзесяці. Аднак не трэба пакутваць комплексам непаўнавартасці. У рэшце рэшт, і Расію на пачатку ХХ стагоддзя, як тут ужо адзначалася, ніводзін марксісцкі тэарэтык не разглядаў як дзяржаву, дзе саспелі ўмовы для ажыццяўлення сацыялістычнай рэвалюцыі.

 

І яшчэ. У сітуацыі, калі ні адна апазіцыйная партыя краіны не карыстаецца масавай падтрымкай насельніцтва і не мае доступу да рэспубліканскіх медыярэсурсаў, у вышэйшай ступені мэтазгодна падтрымліваць розныя саюзы і кааліцыі. Пры існуючым у нас палітычным раскладзе кожная партыя, што выступае апанентам рэжыму, аўтаматычна становіцца левай, бо сваёй праграмай яна з неабходнасцю арыентуе патэнцыйных выбаршчыкаў на тое, каб у нашай дзяржаве, нарэшце, можна было б казаць аб народаўладдзі. Цяпер агульнай мэтай усіх апазіцыйных партый з’яўляецца ліквідацыя рэжыму, у якім і эканамічнае, і палітычнае, і сацыяльнае жыццё наўпрост залежыць ад свавольства і нахабства чынавенства.

 

Маючы такую мэту, можна і пазайздросціць еўрапейскім палітыкам і інтэлектуалам, што называюць сябе левымі. Вось, напрыклад, Умберта Эка і ягоныя паплечнікі толькі водзяць карагоды вакол парламента, жадаючы выказаць сваю нязгоду з рашэннямі, якія, магчыма (!), прыме кіруючая партыя. Мы ж даведваемся пра ўсе важныя для краіны рашэнні постфактум. І забароненыя ў нас усялякія несанкцыянаваныя ўладай карагоды. За парушэнне забароны – тлумачэнне паліцэйскай дубінкай. Ну, чым не доказ на карысць нацыяналізацыі левай ідэі? Да таго ж церпяць ад зверскай бяскарнасці ўлады звычайна маладафронтаўцы, але ніяк не сівавалосыя камуністы. Такім чынам, называцца левым павінен увесь беларускі супраціў. А што тычыцца словаў і фармулёвак у праграмах – на іх можна будзе настойваць, калі пройдзе свабодная выбарчая кампанія і падаруе нам асалоду парламенцкіх дэбатаў.

 


 

1. Ницше Ф. Сочинения: в 2-х т. Т. 1. Москва: Издательство «Мысль», 1990. C. 620.

 

2. Тамсама. С. 428.

 

3. Адорно Т.В. Негативная диалектика. Москва: Научный мир, 2003. С. 256.

 


 

Ігар Драко — філёзаф, выкладчык кафедры філасофіі БДУІР.