(Аб падарожжы у «соціалістіческую, федератівную…»)

Была раніца, каля цягнік стаў на вагзалі Орша Ал[яксандраўскай]. ж[алез най] д[арогі].

 

Вясновыі промені ласкавого сонца цікава зазірнулі праз шыбу на мой твар і змусілі ўстаць.

 

Праз атчыненыя дзьверы вагона даносяцца да маіх вушэй чыесь ахрыплыя воклікі і грозная лаянка. З празсоння ні зразу здагадаўся хто каго лаіць і дзе я.

 

Атчыняю вакно, і высовываюся з галавой на сьвет Божы. Ля самаго майго носа ў шэрай ні то світцэ, ні то шынэлі з тупым абветраным тварам, з вялікай як цэп вінтоўкай, прасунуўся традыцыйны для «федэратыўных» парадкаў «таварыщ», грозна асаджываючы ад поезду людзей хацеўшых сесці ў вагоны: за ім паважна праходзіць другі, трэці частуючы ўсякі па-свойму свабодных грамадзян.

 

— Говарят тибе нильзя так и нильзя, — грозна рычэў «таварыщ» на нейкаго «бежанца», каторы памутнеўшымі вачыма глядзеў на вагоны як збавеньне.

 

— Бить буду, — чую азваўся другі, калі ўбачыў што «бежанец» хоча спрабаваць шчасьця з другога канца вагону.

 

Бежанец утраціўшы веру на ўдачу, паціскаецца ў гурт і аглядае здалёку фігуру шчасьліўца каторы стаіць у вакне вагона. Відаць на яго вочах, што ён готоў Бог ведае на што зьнесьці, абы напасьці ў вагон і ехаць куды яго рупіць, але гэтаго ні можна, бо у вагонах гэтаго поезду прыватным асобам ехаць забаронено.

 

Выходжу на вагзал, і прысунаюся да «бежанца».

 

— Куды бацька хочаш ехаць? — пытаюся ў яго. Твар «бежанца» адразу весялее, ў вачах засьвяцілася іскрынка надзеі, калі ён угледзіў перад сабой таго чала века, галава каторага толькі што віднелася у вагоне…

 

— Ехаць трэба ў Смаленск, — збедніўшыся кажа ён, аглядаючы маю фігуру. — Жонка ў больніцы памірае, даведацца хачу, а чакаць таго Максіма Горкаго1 пакуль ён працягнецца, — вельмі доўга… Доўга… Можа пан дазволіце праехаць? — пытаецца ён, бачучы мае ясныя гузікі і цэшку на шапцы.

 

Вытлумачыўшы дзеду, што я права дазваляць праезды ні маю, адыйшоў далей на пэррон для агляду другіх куткоў.

 

Выходжу на вагзал. Першым, што кідаецца ў вочы, — гэто гарбузкі густа насеянныя па ўсей платформе. У нос бьець нейкі асобны пах, той, што ні так даўно панаваў у нас на вакзалах. Стараюся прасунуцца між людзей на пустое мейсцо і добра прыгледзіцца: я-ж за граніцай, я, мінчук, гасьцём у тых, каторыя ні так даўно апекаваліся намі.

 

Каля плоту на каменнай падлозе ўкруціўшыся ў анучы спяць у покат нейчыя дзеці… Іх здаецца было чацьверо. Ясныя праменні асьветляць пахаладзеўшыя тварыкі, бытцам то жадаюць сагрэць, атуліць іх сваей цеплатой. Са слоў маткі, каторая сядзіць тут-жа ля іх, даведываюся, што ўжо другую нядзелю начуюць пад небам, чакаючы пропуску дамоў. — З другога боку даносіцца дзяцінны плач: «Мамка, малака, мамка малака». Падыходжу. Згаладалое дзіця ў згаладалай маткі просіць купіць малака у кабеціны, якая прыстроілася з сваімі бітонамі і бутэлькамі тут жа ля іх.

 

— Дзіцятко, яно ж вельмі дарагое, — супакойвае маці, даючы яму ў руку чорствую скарыначку хлеба.

 

— Малака хачу! — у адзін голас цягне дзіця…

 

У быўшай першай класе на канапе сьнедаюць тры «таварышы». Ля іх у кутку адкінуўшы галаву сьпіць нейкі барадаты жыд, тут жэ ля яго сціснуўшы у кулачок заснуў другі.

 

«Таварыщы» апэтытна жуюць каўбасу і запіваюць гарбатай.

 

— Сматри, — кажа з іх адзін, — у энтава жыда барада на старую рагожу пахожа, так и проситца чтобы за прядь потянуть.

 

— Попробуй потяни, — кажа другі, — не развяжется.

 

Трэці «таварыщ» нічога ні кажучы апарожніваючы кубак, астаткі гарбаты ні ў знак ліе на сонных жыдоў. Прасыпаюцца абое, глянуўшы перш у гару, чы ні йдзе часам дождж, а пасьля ўбачыўшы жартоўлівых «таварыщаў», пакрыўджана, укручываюць галовы ў лахманы і моўчкі кладуцца.

 

Іду далей. Каля дзьвярэй трэцяй клясы стаіць кабета-салдат і заганяе ў вагзал людзей, каторым ішчэ ні трэба ехаць.

 

— Ну прахадзі, прахадзі, — камандуе яна мужыкам, каторыя аглядаюць яе фігуру.

 

— Не відал чтолі? —пытаецца яна ў аднаго, ні адразу ўлезшага ў дзверы.

 

— Да віделі, відывалі такіх сініц — чево хорашава, а этаво дерьма вон сколько, — адказыае той праціскаючыся ў гурт.

 

Трэці званок… Цягнік кратаецца, — еду ў Маскву…

 

Прыехалі ў Маскву. На пад’ездзі вакзала з газэтамі у руках да мяне падбягае колькі маленькіх дзеўчатак.

 

— Газеты, свежыя газеты!

 

Міленькія твары, разумны погляд вачэй. Хоць танная, але чыстая апратка адрожніваюць іх ад таго звычайнаго тыпу газэтнікаў, які знаёмы ўсякаму, аднастайнаго для ўсіх гарадоў быўшай Вялікай Расіі.

 

Падыходжу, бяру газету і дэлікатна пытаюся ў дзяўчынкі, хто яна і дзе яе бацькі. Са сьлязьмі на вачах дзіця дае атказ, што яна сірата, бацька художнік — быў зьбіты шалёнай куляй у часу барацьбы бальшавікоў з юнкерамі ў Крамлю, а маці ні маючы спосабу пражыць з дробнымі дзецьмі ў сталіцы, пашла з імі прадаваць газэты. Дзіця пры гэтым пальцам паказало на сваю матку, каторая стаяла ніпадалёчку так-жа з газэтамі ў руках.

 

«Тверская Застава» чы іначай гаворучы «Триумфальныя вароты» такжа паважна стаяць як і колісь раней. Вялікія масензовыя фігуры, сымволіруючыя сабой Вялікую Расію, углядаюцца на людзей, што капошуцца праз увесь дзень пад імі бытцам збіраюцца сказаць бойкую громавую прамову.

 

Пад варотамі безупынна праежджаюць трамвайныя вагоны.

 

Іду на лепшай вуліцы — «Тверская» — і прыглядаюся на вітрыны. У вялікіх магазінах на вокнах як і раней красуюцца залатыя рэчы, абразы, адзежа, цукеркі, але хлеба — хлеба нідзе ні відаць… Вялікія хвасты ў 300—400 асоб стаяць ад цемнаго каля хлебнай крамы і чакаюць пайкі.

 

З высокаго паднож’я глядзіць на пляц і людзей на ім славэтны Вялікарускі поэта А. С. Пушкін. — З асаблівай ахвотай падыходжу да монумэнту чалавеку пісаўшаго аб «клеветниках России» і ў рысах яго надуманаго, нібы крышачку кпійкуючаго твару шукаю яго опіній аб цяперашнім «русском горе». Успомнілася яго байка «О рыбаке и рыбке» — як гордая і курная «сварлівая старуха» ні хацела быць сталбовай дваранкай, а захацела стацца «царыцаю марскою» і, пасьля, ніспа¬дзеўкі для сябе, ізноў павярнулася да разбітага карыта і курнай землянкі. Мудры быў чалавек Пушкін, — стварыў байку — прароцтва гістарычных падзеяў у Расіі больш за сто гадоў, пасьля свае сьмерці, а за яго мудрасьць, за яго любоўную працу маладое пакаленьне, як чуў маніцца памятнікі зьняць.

 

Пэўна гэта ні праўда Пушкін ні Мураўёў і ні Сталыпін. Пушкін быў лірнік. Пушкін жыў з Вялікароскім народам, яму служыў і народ ні павінен бы дапусьціць гэтаго здзеку.

 

«Крэмль — Спасския Ворота».

 

Пры мураванай пасівеўшай ад даўносьці сьцяне — блізка на 1/4 вярсты ў доўж цягнуцца магілы чырвоных афяр забітых у часе барацьбы бальшавікоў з юнкерамі. Чырвоныя сьцягі з подпісамі ўкрываюць упітаную крывёй землю…

 

На адным курганочку прыпаўшы да зямлі старэнькая бабка аплаківае свайго сынка каторы бараніў па-свойму дарагую свабоду.

 

Сьлёзы беднай бабкі падаюць на зямлю, каторая за нідоўгі «маскоўскі перыод» вялікарускай гісторыі ні раз напайвалася крывёй. Пасівеўшыя з прадвеку сьцены пакратаныя ў 1812 вайскамі Напаліёна бытцам то з гневам глядзяць на народ, з волі катораго ізноў парушыліся іх спакой і цаліна.

 

Ідучы па адной з глаўных вуліц чую гукі шарманкі і голас, асабліва сільны голас, — песьні.

 

Бачучы, што народ валом валіць туды, — іду і я. У браме пры вокнах багатого нейкаго пана граючы на шарманцэ, пяе кабета. Паношаная вопратка і схудалы твар, гавораць аб праўдзівай беднаце. Голас (калі пэўне, вельмі добры, а цяпер падарваны) прываблівае ўсё сьвежы і сьвежы народ… Слухаючы песьню здалося, што гэта пяе ні адна кабета, а ўвесь галодны люд сталіцы — Масквы… У плачучых словах песьні народ выпрашывае хлеба… Хлеба… З адных дзьвярэй багатаго дому на голас кабеты, выбегаюць дзьве добра аткормленыя сабачкі і накідаюцца на яе з заўзятым лаем.

 

Глянуўшы на гэтых нізнаёмых з голадам сабачак адразу думаецца, што ім жывецца далёка лепш, чымся якому безработнаму пролетарыю.

 

За імі сьледам выбегае, слуга так сама гладкая дзяўчына, ловіць сабачак у рукі і з асцярожкай уносіць у пакой, а шарманка ні перастаючы іграе, кабета ўсьлед ёй выцягівае высокія ноты.

 

Глянуўшы на такі вобразок ні хацелася больш ні стаяць, ні слухаць песьні галоднаго чалавека, хацелося ўцячы далёка, далёка.

 

На адным з багатых двароў, бачыў як нейкі ў лахманах чалавек, выбіраў с толькі што выкінутай нечыяй кухаркай у памыйніцу «прыгодныя для яды» згніўшыя агуркі, агрызкі картофлю і клаў у кішэнь каб аднесьці дамоў і пэўне ж падзяліцца з кім колечы з сямьі.

 

Глянуўшы на гэткі абразок, пачуў як зашчымело сэрцо: — Масква, «столица из столиц», чыж ні бачыла ты брата-Лазара?..

 

Было ўжо блізко поўначы, калі я ішоў з Ярослаўскаго вакзала да Сухарэвай башні… Дзе-ні-дзе сьвяціўся фанар і з большаго асьвечаў вуліцу. Сэрцо біло трывогу, — па меры таго, як я праходзіў цёмныя закуткі.

 

Гэткае самае ніпрыемнае пачуцьцё зьяўлялася раней за бальшавікамі і ў Менску калі часам прыходзілася ісьці позна дамоў.

 

Вось, бачу, з-за вугла вялікаго дома пяць «шэрых герояў» і проста ідуць на мяне.

 

Адзін з іх пытаецца: «Товарищ оружие есть?» Даю кароткі атказ, кажу «німа». Чую «абыскать» — адзываецца другі. Пачынаюць ператрасаць у пальце кішэні і ўрэшці калі бачуць, што там німа піраходзяць да обыску і фрэнчу.

 

Рука «таварыша» намацала ужо замест броні — палярэс і нізручна цягне яго на Божы сьвет.

 

— Таварыщ, — адзываюся я, — оружия в бумажніке нет, а есть лишь 30 рублей денег, которые врятли придадутся вам.

 

Ні слухаючы маіх маралоў «таварыщ» піралічваў грошы, моўчкі, ні ўзяўшы сабе нічога аддае палярэс і адходзіць з другімі далі. Відаць малая сума грошы — ні спакусіла, ні захацелі важджацца. Цяпер гэто часта бывае. «Таварышы» усё-ж-такі разумеюць «бедны народ».

 


 

Тэкст друкуецца паводле: Беларускі шлях. 1918. № 41—43, правапіс арыгіналу захаваны. Публікацыя Сяргея Лескеця.

 


 

Уладзіслаў Галубок нарадзіўся 3(15).5.1882 на станцыі Лясная Наваградзкага павету Менскай губэрні (цяпер Баранавіцкі раён Берасьцейскай вобласьці) у сям’і чыгуначніка. З 1917 выступаў як драматург. Напісаў каля сарака п’есаў. Вядомы як мастак-дэкаратар і пэйзажыст. Быў адхілены ад мастацкага кіраўніцтва БДТ-3. Арыштаваны 21.6.1936. Расстраляны 28.09.1937. Доўгі час афіцыйнай прычынай сьмерці падавалі гіпэртанічную хваробу. Жонка пасьля арышту мужа спрабавала зрабіць сабе сьмерць.