Яшчэ раз пра крыўды і каштоўнасьці.

 

Каштоўнасьць—значнасьць аб’ектаў сьвету

                                                            для чалавека ці грамады, якая вызначаецца

                                                               не іх якасьцямі, але ўлучнасьцю ў сферу

                                                               жыцьцядзейнасьці людзей, іх інтарэсаў

                                                               і сацыяльных патрэб.

Каштоўнасьць і чалавек з’явы непадзельныя, але перашасны ў гэтай пары, канечне, чалавек-суб’ект, які і вызначае што яму патрэбна, а што не. Таму каштоўнасьць рэч суб’ектыўная і да таго ж рухомая. Бо, па-перш, непастаянны сам чалавек, яго інтарэсы і прыхільнасьці, а па-другое, людзкая супольнасьць пераменлівая ў гістарычным часе. Напрыклад, ці было каштоўнасьцю паветра ў часы Хрыста? Глупства! — адкажа любы школьнік. Але сёньня ў мегаполісах Японіі, дзе ёсьць праблемы з забруджваньнем атмасферы, можна купіць “глыток сьвежага паветра”. Каштоўнасны “прагрэс” відавочны. Адсюль яшчэ адна выснова: каштоўнасьцю становіцца тое, чаго не хапае людзям ў пэўны час і ў пэўным месца. Вада ў Сахары і ў Фінляндыі сёньня, як і даўней, каштоўнасьць не сувымерная. У адрозняньне ад пяску.

Наступная важная ўласьцівасьць любой каштоўнасьці — ёй трэба валодаць ці хаця б аб ёй ведаць. Напрыклад, сонечная энэргія — безумоўна карысная з’ява, без якой не адбылося б жыцьцё. Аднак ні нацыянальнай, ні агульначалавечай каштоўнасьцю яе не назавеш. Бо то касьмічны феномэн, які належыць ўсім і нікому. Ці другі прыклад — т.з. генэтычны код. Хто ведаў пра “скруткі” ДНК, а тым больш пра нехрамасомную спадчыну яшчэ 100 назад? Ці магло быць каштоўнасьцю тое, пра што ніхто не ведаў і на што не мог паўплываць? Вядома, гэта была тая ж “касьмічная каштоўнасьць” як зоркі ці сонца, якая “ёсьць ад Бога” і нікому не належыць. Праўда, тут сітуацыя можа зьмяніцца, а храмасомная спадчына ўсё ж патрапіць у каштоўнасны рэестр — гэта калі з’явяцца тэхналогіі ўплыву і “паляпшэньня” генэтычнага кода, ад якіх стане залежыць эфектыўнасьць чалавечай  дзейнасьці  альбо эвалюцыя грамадзтва. Аднак, гэта толькі верагодная магчымасьць, бо, па-перш, не відавочна, што такія тэхналогіі будуць створаны, а па-другое, яны могуць стаць не прагрэсам, а катастрофай для віда Homo Sapiens.

Зусім іншая сітуацыя з небіялагічнай спадчынай, т. зв. культурным кодам. Гэта тое, што створана ды ўсьвядомлена людзьмі і пастаянна “дапрацоўваецца”. “Запісваецца” такая інфармацыя ў рэчах і артэфактах, што застаюцца нам ад мінулага, а таксама ў тэхналогіях ды навыках, што вынайшлі продкі. Ну і канечне, у мове — унікальным нематэрыяльным сродку перадачы культурнай памяці. Дарэчы, калі падзяляць каштоўнасьці на матэрыльныя і духоўныя, то не заўсёды гэта будзе зручна і прадуктыўна. Бо культура ў вялікай ступені ёсьць з’явай матэрыяльнай — будынкі, інфраструктура, побыт, прылады працы, творы мастацтва … Бадай, толькі мову і веравызнаньне можна аднесьці да чыста духоўнай сферы.

Яшчэ больш няпроста з размежаваньнем нацыянальных ды агульначалавечах каштоўнасьцяў. Калі за пералік апошніх браць Усеагульную дэкларацыю правоў чалавека, то на долю нацыяльных мала чаго і застанецца. У 1948 годзе Генасамблеяй ААН (вось адкуль пачалася глабалізацыя!) было прынята 30 артыкулаў, многія з якіх маюць па два-тры падпункты. Дакумент вельмі грунтоўны, але, на маю думку, задужа ліберальна-шырокі і дэкларатыўны. Для большасьці краін сьвету гэта праграма-максімум на далёкую перспектыву. Чаго там толькі няма — права на жыцьцё і волю, сем’ю і адукацыю, працу і адпачынак, мацярынства і дзяцінства, харчы, адзеньне, жыльлё, маёмасьць, сацыяльнаю абарону, усемагчымыя вымярэньні свабоды і г.д. Насамрэч, у сёньнешняй Беларусі не выконваецца палова з таго, што там запісана (я налічыў парушэньні 14 артыкулаў). Думаю, і праз 50 год мы не дасягнём ААНаўскіх ідэалаў узору 1948 году. Але тут паўстае некалькі пытаньняў.

Ва Ўсеагульнай дэкларацыі ідзе гаворка толькі пра правы (можна іх лічыць каштоўнасьцямі) асобнага індывідуўма, але няма напаміну аб правах  нацый. Ці ёсьць супярэчнасьць між нацыянальнымі і агульна-чалавечымі (ці дакладней ліберальнымі) каштоўнасьцямі? Ці не таму мы не можам выконваць агульна-чалавечыя “стандарты”, што не дасягнулі і пачаткова-нацыянальных? Другое пытаньне — а ці такія ўжо ўніверсальныя тыя правы, зацьверджаныя ААН? Мо яны прыдатны толькі для ліберальна-дэмакратычных краін? А мы, беларусы, выключэньне з правілаў, бо не той “цывілізацыйнай масьці”  або не той “групы крыві”?  Наконт біялагічна-генэтычных  несупадзеньняў, мяркую, яны не такія жахлівыя паміж намі і , напрыклад, нашымі суседзямі з захаду і паўначы. А вось што да сацыё-культурных — тут думаю ёсьць пра што падумаць …

Аднак вернемся да нацыянальных каштоўнасьцяў і спосабу іх актуалізацыі. Чым беларусы валодаюць (ці валодалі), чаго ім цяпер не стае і як на той  “дэфіцыт”  можна паўплываць? З каштоўнасьцяў, не ахопленых агульна-чалавечым пералікам, засталіся : існаваньне нацыі і яе суверэнітэт, тэрыторыя, нацкультура, мова, веравызнанне і саманазва. З існаваньнем нацый і прызнаньнем іх суверэнітэту здавалася б усё проста — нацыя сама мусіць заявіць пра сваё існаваньне і , пры наяўнасьці сур’ёзных доказаў таго, прызнаецца суседзямі і міжнароднай супольнасьцю. Вось тут і пачынаюцца “але”. Першае “але”: калі нацыі яшчэ няма, а народ  “не вельмі і жадае” суверэнітэту? Або тая ж праблема крыху з іншага боку: дзяржава ўжо ёсьць, а нацыі няма. Гэта якраз беларуская сітуацыя. Нам нечакана падфарціла: у 1991 годзе атрымалі тое, аб чым 3-4 гады напярэдадні яшчэ і не марылі — незалежнасьць. Тое, што да такога павароту гісторыі ў той момант былі гатовы некалькі дзесяткаў ці сот чалавек (ды й тыя не былі ўладатрымальнікамі), шмат чаго тлумачыць у наступных падзеях. Хаця праблема, ў прынцыпе, не катастрафічная — гісторыя і сучаснасьць ведае прыклады дзяржаў і без нацый. Сёньня гэта — Бельгія, Люксембург, Швейцарыя, Манака, Македонія, Ліван, Лівія, многія афрыканскія краіны. У горшым выпадку і Беларусь магла б уліцца ў іхнія няроўныя шэрагі. Чаму ў горшым? Таму, што яна можа прэтэндаваць і на большае, на статус “нармальнай” нацыянальнай дзяржавы.

Быццам бы ўсе складнікі для гэтага ёсьць — свая мова, культура, тэрыторыя, назва. І зноў жа “але”— ня хочуць гэта прызнаваць як былыя гаспадары з метраполіі, так і многія тутэйшыя спадары, у тым ліку з самых высокіх уладных кабінетаў. Апошняе, бадай,  і ёсьць сур’ёзнай  праблемай. Вядома, народ становіцца нацыяй, калі выгадуе сваю эліту, так бы мовіць, адрасьціць сабе “галаву з мазгамі”, якая і заявіць сьвету пра нацыянальнае існаваньне і правы. У нас не так, як у людзей, бо ўсё ідзе похапкам, “на маршы”: тут вам суверэнітэт з поўным наборам праблем, а ўжо потым народ пачынае шукаць “сваю галаву” ды эліта спрабуе “набірацца розуму”. У прынцыпе, і гэта яшчэ паўбяды, ёсьць як ёсьць. Але калі замесц нармальнага дыялогу і нацбудаўніцтва пачынаецца ціхая “грамадзянская вайна” — гэта ўжо кепска. Чаго нам сапраўды цяпер не хапае, то найперш культуры. Не архаічна-народнай, а сучаснай нацыянальнай мас-культуры, а таксама культуры зносін, культуры сумеснай працы і кампрамісаў. Здавалася б людзі аднага кола, амаль ідэнтычных поглядаў, а які вэрхал падымаюць, якім брудам паліваюць адзін аднага на форумах і ў каментах. Нельга так прыніжаць і зьнішчаць суайчыньнікаў. Пакуль ў кожным будзе сядзець малы “лукашэнка” ці “пазьняк”, ніякай дэмакратыі і толку тут не будзе. І ўвогуле, “вайну” трэба пакінуць палітыкам, а паколькі палітыкі на Беларусі даўно няма, то варта засяродзіцца на стваральнай, “сінтэтычна”- нацыянальнай працы.

Вось тут і паўстае “гордзіеў вузел” беларускага нацыянальнага існаваньня, бадай, галоўная тутэйшая праблема — лёс белмовы. Вядома, яе сёньнешні стан — вынік гістарычных калізій і ў большай меры падзей 20 стагоддзя. Ці было “справядлівым” гэтае стагоддзе да беларускай мовы і да беларусаў? Ці існуе ўвогуле такая катэгорыя, як “гістарычная справядлівасьць”? Калі так, то трэба прызнаць, што белмова і яе носьбіты сталі на гэтай зямлі галоўнымі ахвярамі ў 30-40-50 гады мінулага стагоддзя, прычым ахвярамі не толькі фізічных, але і інтэлектуальна-моўных рэпрэсій. Рэабілітацыя фізічна зьнішчаных людзей так-сяк распачалася яшчэ за савецкім часам. А вось рэабілітацыя амаль дарэшты вынішчанай мовы — пытаньне закрытае і дасюль.  Між тым, яна  таксама незаконна пацярпелая ад камуністычнага гвалту і заслугоўвае права на аднаўленьне ў правах, прынамсі,  на гэтай зямлі, у межах беларускага этнічнага арэалу. Не ведаю, наколькі магчыма  юрыдычная, а вось маральная рэабілітацыя ці прызнаньне таго, што мова наша, як нематэрыяльная каштоўнасьць сусьветнай культуры, мае неаспрэчнае права на паўнацэньнае функцыянаваньне ў Беларусі, рэч дасягальная. Больш за тое, гэта мусіць стаць маральным абавязкам кожнага адукаванага ці проста культурнага беларуса. Праўда, трэба прызнаць, што, паміж сымбалічнай рэабілітацыяй мовы і вяртаньнем культурна-моўнага статусу-кво, ляжыць вялікая адлегласьць, бадай прорва. Многім яна здаецца непераадольнай, але я лічу, што “пацыент хутчэй яшчэ жывы, чым мёртвы”. Хаўтуры можна адкласьці. Аднак і да аптымізму пакуль далёка: тое, што адбывалася сто ці дзвесьце  гадоў, нельга вярнуць за пару дзесяцігоддзяў. Для вяртаньня толькі ў побыт і гуманітарную сферу спатрэбіцца гераічныя высілкі не аднаго пакаленьня інтэлектуалаў, педагогаў, адміністратараў і проста энтузіястаў.

Яшчэ адно, здавалася б, “чыста тэхнічнае”, а насамрэч прынцыпова-палітычнае пытаньне — які дзяржаўны лад найлепшы для такіх краін-“падлеткаў” як Беларусь? На маю думку гэта… манархія. Альбо яе эрзац —дыктатура-сатрапія—як спосаб давершыць нацыябудаўніцтва. Відаць, не выпадкова з ліберальнымі ідэаламі не супадаюць і аўтарытарныя, і  шмат у чым — нацыянальныя каштоўнасьці. Гэта фактычна адзін этап грамадзкага разьвіцьця — нацыянальна-аўтарытарны. Бо ён патрабуе пэўнай дзяржаўнай ізаляванасьці і прымусу, часовай самадастатковасьці і накапленьня  ўнутранай энэргіі. Сацыяльнае “кіпеньне” і “самапераварваньне” мусіць завершыцца ўсталяваньнем раўнавагі ці кансэнсуса па асноўных нацыяметрычных параметрах. Толькі тады нацыя будзе гатова да выпрабаваньняў лібералізмам і дэмакратыяй, калі грамадзяньне ўсьвядомяць сваю праналежнасьць да яе і адказнасьць за агульны лёс.

“Зноў такі, невыканальныя задачы!”—скажа скептык-ліберал. “На гэта спатрэбіцца яшчэ 50 год, а лёс Беларусі вырашаецца сёньня!”— падтрымае нацыянал-радыкал. Дык, шаноўнае спадарства, гэтае “сёньня” цягнецца ўжо 19 год і можа працягнуцца яшчэ 50, калі мы будзем дзесяцігоддзямі спрачацца як нам лепш звацца—ліцьвінамі ці беларусінамі, або што нам “радней”— Рэч Паспалітая ці СССР. Адзіная сур’ёзная праблема беларусаў, па-мойму, гэта функцыянаваньне беларускай мовы. Аб чым казалася вышэй. Астатнія, ў тым ліку пытаньне палітычнага ладу ці рэлігійна-канфесійнага “калейдаскопу”— зусім не ўнікальныя і, канешне, вырашальныя. Не мы адны такія “бедныя і пакрыўджаныя” нават у гэтай частцы Еўропы. І не самыя “хітрамудрыя”, каб не скарыстацца вопытам іншых і прыкладам чужых дасягненьняў. У гэтым сэнсе праект АРХЭ —  як беларускі “рэзанатар”  актуальнай еўрапейскай думкі, і як месца сустрэчы розных меркаваньняў і поглядаў — найважнейшая  з’ява нацыябудаўніцтва. Заўважаная, на жаль(?), і “будаўнікамі” зусім з іншых ведамстваў.

Спадзяюся, што здаровыя глузды возьмуць верх і ў гэтых ”будаўнікоў” (калі яны ўсё ж прачытаюць сканфіскаванае), і ў тых неўтаймаваных апанентаў архэўскіх спрэчак, якія ледзь не да крыві “б’юцца” за свае “адзіна-праведныя” перакананьні. Менш старых крыўдаў і абраз, спадарства, больш пазітыву, крэатыву і салідарнасьці. Не ўсё так кепска, як магло б быць. Праўда, і не так добра, як быць павінна.

Галоўнае, што мы яшчэ жывыя, а таму і наша справа жыве …