Якія гарады мы любім? А) Тыя, што прыдумалі сабе яшчэ да таго, як іх убачылі. Б) Тыя, што ў нашай памяці існуюць непадзельна ад прыемных успамінаў — сустрэчаў і людзей.

Мая мама заўжды непакоіцца, калі я кудысьці еду, і час расстання трывае няпроста. І гэта нягледзячы на тое, што пачаць вандроўнае жыццё мне палёсіла з трох гадоў, а падарожнічаць самастойна, без бацькоў — ужо з васьмі. Мама заўжды пытаецца: «Куды? Ці надоўга? Якія ўмовы?» Супакойваю: «Не пераймайся, мама, я ў Варшаву!..» — у такім разе ўсе астатнія пытанні касуюцца. Еду ў Варшаву — то бок буду вясёлая, задаволеная і дагле­джаная, так што ўжо і неістотна, як доўга я там буду. У Варшаве ў мяне ёсць свой ложак. І ён знаходзіцца на вуліцы Длугаша, дзе жывуць цудоўныя беларускія дзеўкі: Людок Асіпенка, Хрысця Сіўчыкава і Стэфа Кавалеўская.

 

Якія гарады мы любім? А) Тыя, што прыдумалі сабе яшчэ да таго, як іх убачылі. Б) Тыя, што ў нашай памяці існуюць непадзельна ад прыемных успамінаў — сустрэчаў і людзей. Прыкладамі катэгорыі А для мяне паўстаюць Парыж, Прага, Венецыя і Барселона. Быць у іх пакуль не давялося, але начыталася ды сасніла іх так, што ўжо люблю да віску.

 

Прыкладамі катэгорыі Б для мяне Талін, Вільня, Кіеў, Берлін, Стакгольм. З імі звязаныя абсалютна рэальныя і ад таго жывыя і цёплыя ўспаміны, сустрэчы з любымі, калегамі, сябрамі. Варшава ж трапляе ў абедзве катэгорыі. Таму вымалёўваецца новая, яднальная катэгорыя В.

 

Мая Варшава (дый уся Польшча) пачалася для мяне з вершаў Канстантага Ільдэфанса Галчыньскага і паэмаў Адама Міцкевіча. А дакладней, з выдатнайвыкладніцы і перакладніцы Інэсы Кур’ян, якая выкладала ў мяне ў 10-м класе польскую мову і літаратуру. Мяне ўзялі вольным слухачом у Польскі інстытут у Мінску адразу на другі курс. Першым словам, якое я вывучыла па-польску, было слоўца «fajne», якое падалося мне не зусім польскім на першы і нават на другі погляд. Цяпер жа яно мне бачыцца не толькі натуральна-польскім, але і абсалютна стасоўным і да беларускае мовы — і актыўна ўжываецца. Файнае слоўца. Але ад першых заняткаў і да сённяшняга дня маім улюбёным польскім словам ёсць «dїdїownica» (дажджавы чарвяк) — якое гучанне! А сэнс, сэнс!..

 

Калі на першапачатковым этапе не ставала лексічнага запасу для камунікавання з носьбітамі мовы, я пачынала размаўляць цытатамі з твораў Галчыньскага, Міцкевіча, Лема, Мілаша, Бжэхвы і Шымборскай: гэта па-добраму ўражвала палякаў, дый я выдавала на разумніцу ў такім паэтычным аздабленні. Першы верш Галчыньскага, які я пачала перакладаць на беларускую, пачынаўся радком «Я адзіны толькі тваім…», які настолькі мяне ўразіў сваёй дваістасцю, што пачаў мне сніцца, паўстаючы і раскрываючыся ўсімі сваімі сэнсамі.

 

Ведаю, бальшыня маіх прыяцеляў, якім давялося жыць у Польшчы, большую прыязнасць выказвалі да Кракава, Бельска, Беластока, Уроцлава, Гданьска, Гдыні, але не да Варшавы. Чаму? Мегаполіс, сталіца, тлум… Своеасаблівая дажджыстая шэрасць і высакародная вытанчанасць Варшавы даспадобы далёка не кожнаму. Яна стамляе мітуслівае вока насельніка мегаполіса. Мо Варшава — гэта горад, у якім трэба пабываць, але не заставацца? Не ведаю. Варшава — гэта ўжо Еўропа, але яшчэ Свая.

 

Ад Варшавы да Ўроцлава

на «ІнтэрСіці»:

Pszepraszam. Entschuldigen. Sorry.

І вы выбачайце… Простите…

 

Першыя ластаўкі восені —

анкетныя птушкі.

Працягнеш руку — і вось яны,

тухлікі папялушкі.

 

У міні-Еўропы, бы ў маркеты,

штопаўгода па закупы.

Без цэтліка, якой маркі ты,

пад сэрцам Еўропы скуты?..

(«Інтэрсіці», 2009)

 

Мая другая аўтарская сустрэча, з якой давялося выступаць у Варшаўскім універсітэце, так і называлася: «Транзітная вечарына паэзіі». Першапачаткова выбар назвы быў абумоўлены тым фактам, што ў наўпростым сэнсе імпрэза была «перавалачнаю», бо я, завітаўшы ў Ваву (як скарочана называюць сталіцу Польшчы для зручнасці) на колькі дзён, мусіла кіраваць далей у Берлін і Дрэздэн на прэзентацыі сваіх паэтычных спектакляў. Але транзітнае — гэта тое, дзе мы бываем найчасцей, перамяшчаючыся з аднаго новага ў іншае новае, але вяртаючыся ў роднае.

 

Адкрытая дарослая Еўропа пачыналася для мяне менавіта з Варшавы.

 

Упершыню ў Польшчу я трапіла на сваё 18-годдзе разам з 24-гадовым паэтам Арцёмам Кавалеўскім — з лёгкай рукі нашай выкладніцы Інэсы Кур’ян мы паехалі на месяцовую стажыроўку ў Седльца.

 

Тады я насычалася самой польскасцю. Пра Варшаву ж толькі думалася. Калі ў тым самым годзе паўстала пытанне, дзе правесці адпачынак, мая высока ўзнятая рука была адназначна за Лэбу — адзін з курортных польскіх гарадоў. І паўсюль, ужо асмялелая, я старалася практыкавацца, практыкавацца ў польскай.

 

І вось, урэшце: Варшава! Прапанова выступіць на фэсце беларускай культуры «Minsk-Mixt — 2008» звалілася на мяне нечаканым падарункам лёсу і маіх — як потым сталася — будучых сяброў. Гэта быў цэлы тыдзень гуляння па Старым Месце, дзе ўдзень зграі турыстаў абдымаліся з двухметровымі каляровымі мядзьведзікамі, якія прыехалі ці не з усіх куткоў свету, а па вечарах сярод пляцу можна было ўбачыць чорны раяль і маладога піяніста ў белых пальчатках, які заварожваў прысутных сваёй музыкаю — а тая ўсё лілася, лілася над горадам, праходзячы скрозь нас, застаючыся ўнутры.

 

Крыху пазней Варшаву я палюбіла і за варшаўскіх беларусаў, а тым больш — за палюбоўна збеларушаных палякаў, з якімі так упарта штораз спрабавала гутарыць па-польску — і якія так ўпарта штораз пераконвалі мяне размаўляць з імі па-беларуску.

 

Кавалачкі неба ў вачох —

табе пасуе,

мой мілы польскі хлапчук,

прасую

прасціны сцягоў

для нас

пад гучныя спевы.

На свежым ходніку час

наш саспее.

(«…Кавалачкі неба ў вачох…», 2009)

 

А калі я сустракалася з польскімі хлопцамі, то заўжды пачувала сябе Вялікім Княствам Літоўскім, якое лучыцца з Рэччу Паспалітай дзеля перамогі, дзеля таго, каб застацца, дзеля супольнай гісторыі і высокай немінучай будучыні:

 

Тадзю, мой змрокавы хлопчык,

які ўсё ж знайшоў усмешку,

чакаю цябе!

Так дзіўна — цябе я раней не чакала.

…………………………………………………….

Тадзю, з табою за лапку хачу пагуляць я па Менску,

бо пані Варшава раўнуе ж

такіх выкшталцоных паночкаў…

……………………………………………….

Тадзю, мне снілася сёння,

што я да Варшавы прайшлася

і клікала выйсці на вецер…

(«Mой варшаўскі змрокавы хлопчык», 2005)

 

Але разам з тым гэтае яднанне, у любасці і весялосці, у неверагоднай колькасці супольнага, не было незваротным, бо кожны заставаўся кожным, то бок сабою, са сваёю беларускасцю і са сваёю польскасцю:

 

О Варшава — мой летні ўспамін!..

О каханая мною Варшава,

забіраеш ты сум мой па ім!..

Наўзамен толькі ciastko ды kаwа…

 

І віно, дзе святло, мне відно!..

І чутно праз Sіuchawku Miіoњci,

як клякоча, чарнеючы, дно,

як шыпіць, заклікаючы ў госці…

 

Ты не з тою, дый я не з тым,

мой zmкczony мілосцю вучоны!..

Морак змораны і змлелы дым

наплываюць, плывуць пад адхоны…

…………………………………………………..

Ты не з тою, дый я не з тым:

так, я з Менскам, а ты з Варшавай…

І абрусам сцяжын залатым

поўні ўсмешка ляжыць ласкава…

………………………………………………..

Пан Міцкевіч праз скруху гадоў

па-над хмарай духмянага саду

табе шэпча таемна «Дзядоў».

Не Тувім, не Галчыньскі — сам Адам!..

………………………………………………..

Ты вярнуўся з Варшавы дамоў —

я хацела, каб зноў ты вярнуўся

ад паненак і пекных паноў,

каб мяне з Беларусяй крануўся.

 

Ні батлейка, ані Бэтлеем —

як было дашкаляткам! — не цешаць.

«Powіedz mi, jak mnie kochasz…*  Wiкc?.. Wiem».

Ды сабакі ж, як людзі, — брэшуць!..

 

Ты ж адзін ды шчырэйшы за ўсіх.

Роўнасць — роўным, адданасць — адданым.

Як уздых, узляцеў маладзік

па-над ложкам, дзе час спаў з каханым,

 

з лебядзінай яго сівізной,

з яго ўсмешкай — на зайздрасць Арфею!..

Кветка ў голаў пакладзена мной —

да сівінкі пасуе лілея!..

 

Ты сказаў, што жыццё аддасі

за цудоўнае наша каханне.

Што заўгодна бяры — не прасі:

я ад сонцаў твая, ад змярканняў…

 

Падуладны зімы хараству,

снег калядны злавіўшы ў далоні,

ты Хрыстоваму скажаш Раству:

«Беларускае ў польскім не тоне!..»

(«О Варшава…», 2003)

 

Жанр гэтага верша першапачаткова несур’ёзна быў акрэслены як роздум пра лета ў варшаўскіх Лазенках. Варшаўскія Лазенкі — гэта месца, дзе можна пакідаць на бытнаванне душу, прынамсі, маю, бо пачуваю сябе тамака як пасля года няспыннай медытацыі. Я ведаю, мой рай падобны да Лазенак улетку…

 

…З самай раніцы а дванаццатай…

Цяпер жа ты на эміграцыі

ў гэты час у Лазенках Шапэна

ўдыхаеш на поўныя грудзі.

І здаецца, зарубцаваліся вены.

І ўсё роўна: як будзе — так будзе.

І здаецца, што ты ў зямным раі,

і здаецца, анёлам раіш,

каб на Авеля не забыўся Каін…

(«На эміграцыі», 2008)

 

Калі я прыязджаю ў Варшаву, у горадзе адразу пачынаюць адбывацца незвычайныя рэчы. Аднаго разу перад калонай Жыгімонта расцвіло поле з 150тысяч — няхай і штучных — макаў з пахам «Кензо», якія потым раздавалі ўсім мінакам, у тым ліку нам са слаўнаю журналісткаю і музычнаю арганізатаркаю Марыяй Садоўскай, з якой мы шчасліва гулялі па вераснёўскай Варшаве, як па шашы ў свята.

 

Кожная за метар восемдзесят.

       Крочым варшаўскай восенню.

       Дзеўкі па дваццаць з хвосцікам.

 («Выпадковы варшаўскі дзень», 2009)

 

Потым па горадзе пачалі хадзіць людзі ў строях канца ХІХ стагоддзя, а мнішкі ў шырокіх капелюшах сталі мераць усім ахвотным ціск, каб тыя ад здзіву не страцілі прытомнасці. Потым нам пачалі сустракацца беларусы. Штогадзіну — нашы на шляху. Напачатку Цукербай ды Славер, якія прыехалі на канцэрт Myslovitz. Яны — па сваё. Мы — па наша. А ў канцы дня — Зміцер Вайцюшкевіч і Уладзімір Някляеў.

 

Яны з Кракава праз Варшаву.

А мы да Ўроцлава праз яе.

Усміхнемся, пацалуемся, замовім каву.

Паладзім — людзі свае.

 

Чырвоныя макі

з пахам Кензо,

высозныя гмахі…

Варшаўскі сезон! 

(«Выпадковы варшаўскі дзень», 2009)

 

А каб магічнасць дня была поўнай, у сэрвіс-цэнтры Orange мне за 6 злотых далі выбраць нумар, і сярод пяці варыянтаў аказаўся адзін з тройкай, чатырма дзевяткамі і сямёркай: +48-518-399997, які да таго ж заканчваўся адмыслова-ўсмешлівым для варшавякаў чынам. Дзяўчынка-аператарка сервіс-цэнтру была ў шоку і казала, што звычайна такія нумары трапляюць у «залатыя», за выбар якіх уладальнікі мусяць плаціць 70 даляраў.

 

Самае ж цікавае адбывалася вечарам наступнага дня. З самай раніцы з маім суседам па варшаўскай кватэры мы дзерлі бульбу на дранікі для перформансу ў межах маёй жа паэтычнай вечарыны «Кахай мяне па-беларуску», у абвестках да якой абяцалася, што я мушу пачаставаць усіх прысутных «каханнем-дранікам» пад адпаведныя вершаваныя каментары. Калі ж з гарачымі беларускімі бульбянымі аладкамі я завітала на вуліцу Сенную, 62, у 19.00 чытаць свае вершы, яна нагадвала карпаратыў беларускамоўнай багемы у польскай сталіцы, дзе на кожнага беларускамоўнага — як бы тое дзіўнавата ні гучала — беларуса прыходзілася па адным беларускамоўным паляку і па адным, натуральна, польскамоўным. На дзвюхгадзінны літаратурны спектакль у невялічкую арт-кавярню «Mesita» набілася парадку 70 чалавек — хто б мог падумаць — на паэзію! Да мяне дзівосным чынам трапіў запіс відэа з таго выступу — і вось мы бачым: камера ўязджае ў кавярню, прабіваючыся праз плечы ды спіны дыяспары — і перад намі паўстаюць знаёмыя (а часам нават — не ўтрымаюся! — родныя) твары: Людміла Асіпенка, Сяргей Пелеса, Ева Вежнавец, Марыя Садоўская, Аляксандр Папко, Алесь Аляхновіч, Пётрык Дудановіч, Мальвіна Корчак, Міхал Банасік, Марта Шыманьска, Марцін Полэць, Радаслаў Калета, Ганна Гетка, Вольга Старасціна, Алесь Станкевіч, Мацік Велчыньскі, Кася Квяткоўская — яшчэ, яшчэ, яшчэ — і дзіва! — усе яны гавораць па-нашаму, па-беларуску! Некаторыя — даведваюся — трапілі на выступ з Бельска, хтосьці адмыслова прыехаў з Гайнаўкі, а хтосьці нават — з Мінска. Ах, Варшава мая, ах, сталіца…

 

Што тут дадаць? Хіба што: у наступным месяцы я зноў вяртаюся ў Варшаву!

 

Калі сумна, дружа,

усміхніся небу.

Мы жыццё адужым.

Жыць заўсёды трэба.

Жыць заўсёды варта.

А ў нябёсах варта

не пускае вышай

ад нябёсных вышаў.

А жыцця ўсё ж болей,

болей за каханне.

Да Радзімы далей,

далей за выгнанне…

Таму і ў Варшаве,

таму і ў Берліне

мы с табой растанем

светла ва ўспаміне.

 

Усміхніся, дружа,

Нам яшчэ сустрэцца

ў тысячы спатканняў.

Нам яшчэ сагрэцца

ды ў мільёне ранняў.

Дый у сотні сэрцаў

нам з табою біцца…

(«Калі сумна, дружа…», 2009)

 

ЧЫТАЙЦЕ ГЭТЫ ТЭКСТ У №4 «ARCHE» ЗА 2010 ГОД

 

 


 

Валерыя Кустава (вядомая як Валярына) — паэтка, эсэістка, аўтарка трох кніг («Кроў Сусьвету», «Каб неба сагрэць…», «Тамсама»), ляўрэатка прэміі часопісу «Дзеяслоў» «Залаты апостраф» (2009). Сябра СБП і Беларускага ПЭН-цэнтру.